Την Ιστορία, το Φυσικό Περιβάλλον και τον Πολιτισμό της Κοιλάδας των Τεμπών, παρουσίασε το Σωματείο «ΔΡΥΑΣ», μέσα από τις μαρτυρίες των περιηγητών και τα ανασκαφικά ευρήματα, σε ημερίδα που πραγματοποιήθηκε στο Διαχρονικό Μουσείο Λάρισας, σε συνεργασία με την ΙΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και την 7η  Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, την Κυριακή 29 Ιανουαρίου 2012.
Την ημερίδα προλόγισε και διηύθυνε ο πρόεδρος της «ΔΡΥΑΣ», Αστέριος Χλωρός.
Σε εισαγωγική ομιλία, η κ. Ανθή Μπάτζιου-Ευσταθίου, προϊσταμένη της ΙΕ΄ Εφορείας , αναφέρθηκε στον αρχαιολογικό θησαυρό της ευρύτερης περιοχής.
Χαιρετισμό απεύθυνε ο Δήμαρχος Τεμπών κος Κων/νος Κολλάτος.
Οι εισηγητές:
Νίκος Παπαθεοδώρου, ιατρός – ερευνητής:
«Το πέρασμα των περιηγητών από την Κοιλάδα των Τεμπών».

Γιώργος Τουφεξής, αρχαιολόγος της ΙΕ΄ Εφ. Προϊστορ. και Κλασ.  Αρχ.: «Ανασκαφικό οδοιπορικό στη Νέα εθνική οδός Αθηνών-Θεσσαλονίκης (ΠΑΘΕ) στην  Κοιλάδα των Τεμπών».

Σταυρούλα Σδρόλια Αρχαιολ., Αναπλ. Προϊστ. της 7ης  Εφορ. Βυζ. Αρχαιοτ.:
« Βυζαντινές αρχαιότητες στα Τέμπη»

Κατερίνα Κόσσυβα. Φιλόλογος, Αντιπρ. και ιδρυτικό μέλος της  «ΔΡΥΑΣ»:
«Η Κοιλάδα των Τεμπών: Στάσεις Πολιτισμού»

*** Τις εισηγήσεις και φωτογραφικό υλικό μπορείτε να δείτε στην ιστοσελίδα της «ΔΡΥΑΣ»:  www.dryas.eu

Λάρισα 29 Ιανουαρίου 2012

Αγαπητοί φίλοι.
Φίλοι του Πολιτισμού και του Περιβάλλοντος, με μεγάλη  χαρά σας καλωσορίζω στη σημερινή μας ημερίδα: μια διαφορετική προσέγγιση της Κοιλάδας των Τεμπών.

Με ιδιαίτερη συγκίνηση σας καλωσορίζω σ’ αυτόν τον χώρο, τον νέο χώρο πολιτισμού της πόλης μας.
Αισθάνομαι υπερήφανος που η  «ΔΡΥΑΣ» φιλοξενείται στο Διαχρονικό Μουσείο και συνδιοργανώνει αυτή την ημερίδα με τις εφορείες αρχαιοτήτων της πόλης μας ,την ΙΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και την 7η  Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

Εδώ θα ήθελα να εκφράσω τις ευχαριστίες του διοικητικού συμβουλίου, στις προϊσταμένες των δύο εφορειών, την κ. Ανθή Μπάτζιου-Ευσταθίου, προϊσταμένη της ΙΕ΄ Εφορείας  και την κα Σταυρούλα Σδρόλια Αναπληρώτρια Προϊσταμένη της 7ης  , για την εμπιστοσύνη που μας έδειξαν.
Θέλαμε πολύ να πραγματοποιήσουμε αυτή την ημερίδα, μα περισσότερο θέλαμε να πραγματοποιηθεί σε τούτο τον χώρο, με αυτούς τους ανθρώπους.

Η Δρυάς Σωματείο για το Περιβάλλον και τον Πολιτισμό, παρακολουθεί με αγωνία τα όσα διαδραματίζονται στην κοιλάδα των Τεμπών. Αυτοσκοπός είναι η πολιτιστική, περιβαλλοντική και αισθητική ανάδειξη της Κοιλάδας.
Πριν δυο χρόνια σε ημερίδα που πραγματοποιήσαμε με το ΤΕΕ και τον Σύλλογο Φίλων του Πηνειού και του Παραποτάμιου Πολιτισμού, κάναμε μια πρώτη προσέγγιση.

Τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν σχετικά με την κοιλάδα, αλλά και η οικονομική συγκυρία που περνάμε μας κάνει να δούμε την κοιλάδα των Τεμπών από την αρχή, από άλλη οπτική γωνία.
Την ανάδειξη και προβολή της φύσης του πολιτισμού και της ιστορίας της Κοιλάδας των Τεμπών, μέσα από τις μαρτυρίες των περιηγητών και τα ανασκαφικά ευρήματα, επιχειρεί η «ΔΡΥΑΣ»
Στη σημερινή ημερίδα θα παρουσιάσουμε την κοιλάδα από μια άλλη οπτική γωνία. Θα επιχειρήσουμε να την γνωρίσουμε  μέσα από τα ανασκαφικά ευρήματα και από τις μαρτυρίες των περιηγητών και  να παρουσιάσουμε τις ανησυχίες μας για το μέλλον της Κοιλάδας.
Στη συνέχεια σε μια άλλη ημερίδα, που την προσδιορίζουμε στις αρχές του καλοκαιριού, θα παρουσιάσουμε σκέψεις και προτάσεις ιδικών για το πώς πρέπει να αντιμετωπιστεί ο τόπος ώστε να γίνει πιο σωστά η πολιτιστική, περιβαλλοντική και αισθητική ανάδειξη της Κοιλάδας και θα ακούσουμε τους προβληματισμούς των φορέων και κατοίκων της.
Σε Τρίτη ημερίδα, στο τέλος της χρονιάς, θα παρουσιάσουμε τα συμπεράσματα της όλης δουλειάς και θα τα παραδώσουμε στους υπεύθυνους, ελπίζοντας  να τα λάβουν υπόψη στον σχεδιασμό ανάπτυξης αυτού του τόπου ώστε ο τόπος να καταστεί βιώσιμος για τους κατοίκους του.
Αυτός είναι ο πρώτος λόγος που επιδιώξαμε  να γίνει αυτή η ημερίδα.

Ο δεύτερος είναι το ότι η «ΔΡΥΑΣ» έκλεισε δέκα χρόνια δράσης στα Τέμπη.
Δεν θα κάνω απολογισμό για να μην σας κουράσω. Άλλωστε δεν μας αρέσει να περιαυτολογούμε.
Θα μου επιτρέψετε όμως θα αναφερθώ μόνο σε μερικές δράσεις μας.
1) Την διάσωση των ερειπωμένων κτισμάτων του παλαιού σιδηροδρομικού σταθμού των Τεμπών. Δημιουργήσαμε ένα Κέντρο Ενημέρωσης  και ευαισθητοποίησης για το περιβάλλον και τον πολιτισμό.
2) Την διάσωση και προβολή της πολιτιστικής κληρονομιάς των πρώην Δήμων Κάτω Ολύμπου και Γόννων, καθώς και της ευρύτερης περιοχής « Φύση 200». Η εργασία αυτή έγινε με εκδόσεις έξι βιβλίων καθώς καταγράφηκε  και ψηφιακά. Παράλληλα δημιουργήσαμε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που βασίζεται στην βιωματική προσέγγιση του περιβάλλοντος και  το παρουσιάζουμε στο Κέντρο Ενημέρωσης ‘ΔΡΥΑΣ’  σε παιδιά  σχολείων  που μας επισκέπτονται.
3) Θα αναφερθώ στη διάσωση του μεγαλύτερου πετρογέφυρου της Ελλάδας, στον Πηνειό, πέρασμα της βόρειας Ελλάδας προς τη νότια μέσω της κοιλάδας των Τεμπών.
Ξεκίνησε από μια δική μας ιδέα την οποία πραγματοποιήσαμε μαζί με τους  Φίλους του Πηνειού και του Παραποτάμιου Πολιτισμού, και την υποστήριξη των Δήμων Κάτω Ολύμπου και Ευρυμενών.
Όλα αυτά τα χρόνια είχαμε ουσιαστική συνεργασία με πολλούς φορείς, όπως  ΤΕΕ, εκπαιδευτικά ιδρύματα, Μ.Κ.Ο. Τοπική Αυτοδιοίκηση, την τοπική κοινωνία,  συλλόγους κ.λ.π.  Η σημερινή μας ημερίδα το επιβεβαιώνει αυτό περίτρανα.
Δεν θα πω τίποτα άλλο για τα 10χρόνια ΔΡΥΑΣ.

Θα σας πω τον τρίτο λόγο που επιδιώξαμε να γίνει η σημερινή ημερίδα εδώ, σ’ αυτό το χώρο.

Με τη σημερινή μας εκδήλωση θέλουμε να γίνει  περισσότερο γνωστή στον Λαρισαίο η ύπαρξη αυτού του Μουσείου, το Μουσείο που θα στεγάσει ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ τον πολιτισμό της περιοχής μας.

Πιστεύουμε ότι ο πολίτης πρέπει να επικοινωνεί με τους χώρους πολιτισμού όχι μόνο στα εγκαίνια των εκθέσεων.
Θέλουμε τους χώρους πολιτισμού ενεργά κύτταρα και όχι μουσειακά.

Χαιρόμαστε ιδιαίτερα που οι σκέψεις μας αυτές ταυτίζονται με τις ιδέες των υπεύθυνων για τη λειτουργία αυτού του μουσείου, που εργάζονται ακατάπαυστα γιαυτό το σκοπό, των  συνδιοργανωτών της σημερινής εκδήλωσης.

Θέλαμε ακόμα,  να γίνει γνωστό αυτό που όλοι διαπιστώσατε σήμερα ερχόμενοι εδώ. Το ότι αυτός ο χώρος πρέπει να γίνει προσβάσιμος.

Θέλουμε να καταλάβουν οι αρμόδιοι την αναγκαιότητα κατασκευής κόμβου σύνδεσης με το μουσείο και θέσεων στάθμευσης.
΄
Τελειώνοντας θέλω να εκφράσω τις ευχαριστίες μας στους συντελεστές της σημερινής εκδήλωσης. ΄
Στους εισηγητές
Τον  Νίκος Παπαθεοδώρου,
Το Γιώργος Τουφεξής,
Τη  Σταυρούλα Σδρόλια
Την  Κατερίνα Κόσσυβα.

Στο προσωπικό των εφορειών που βοήθησαν για να φιλοξενηθούμε εδώ σήμερα.

Στα μέλη του Δ.Σ. της ΔΡΥΑΣ  και σ’ όλα τα μέλη και τους φίλους που βοήθησαν, ο καθένας με τον τρόπο του.

Σας ευχαριστούμε όλους, γιατί με την παρουσία σας μας ενθαρρύνετε  στο έργο μας.

Κατερίνα Κόσσυβα.

Φιλόλογος, Αντιπρόεδρος και ιδρυτικό μέλος της  «ΔΡΥΑΣ»

Όπως είναι γνωστό, και όπως τονίστηκε και από τις εισηγήσεις των προηγούμενων ομιλητών, η Κοιλάδα των Τεμπών παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον τόσο από ιστορική και πολιτιστική άποψη, όσο και από φυσική και περιβαλλοντική.

Τα αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύουν τη σημασία που της απέδωσαν οι γενιές των ανθρώπων, που ήρθαν και κατοίκησαν σ’αυτό το θεικό τόπο.

Αν μπορούσαμε ν’ αναπαραστήσουμε τη ζωή ανά τους αιώνες, μέσω της εικονικής πραγματικότητας, όπως γίνεται στο μουσείο Μείζονος Ελληνισμού και σ’ άλλα σύγχρονα μουσεία του κόσμου, θα βλέπαμε τους αρχαίους δαφνοστεφανωμένους να ξεκινούν για τους Δελφούς, να συμμετέχουν στις γιορτές των Πελωρίων στις όχθες του

ποταμού, τους πιστούς να συρρέουν στο ναό του Απόλλωνα για να τιμήσουν το θεό κι αργότερα τους μπεκτασήδες να χορεύουν τους κυκλικούς χορούς τους στον τεκέ του Χασάν Μπαμπά, τους χριστιανούς να σκύβουν με ευλάβεια στην εικόνα της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Παντελεήμονα και τους τσιγγάνους να κατασκηνώνουν κάθε χρόνο γύρω από το ναό της Αγίας Παρασκευής, εναποθέτοντας σ’ αυτή  την ελπίδα τους για προστασία από τις αδικίες του κόσμου.

Αυτή η ζωή η μαγευτική και ειδυλλιακή απειλήθηκε και απειλείται καθημερινά από την εισαγωγή της τεχνολογίας και τις ραγδαίες αλλαγές που έφερε στη ζωή και τη νοοτροπία του σύγχρονου νεοέλληνα. Η Κοιλάδα των Τεμπών ήταν το κύριο πέρασμα από τη βόρεια προς τη νότια Ελλάδα, αλλά ήταν και τόπος λατρείας και τόπος μαγείας και τόπος καθαρμού και εξαγνισμού και τόπος κατοίκησης, περιφερειακά. Όμως μετά την καταστροφή της Ιεράς Οδού και τη δημιουργία της εθνικής οδού φαίνεται πως όλες οι άλλες αξίες και ιδιότητες της κοιλάδας εξοβελίστηκαν κι έμεινε μόνο η αξία  του περάσματος. Εξαφανίστηκαν σε μεγάλο βαθμό τα ενθυμήματα του παρελθόντος, εκθεμελιώθηκαν αρχαίοι ναοί και βυζαντινά γεφύρια, μπαζώθηκαν πηγές και δρόμοι λιθόστρωτοι ιστορικοί, στο βωμό της τεχνολογίας και της προόδου. Περνώντας τώρα αδιάφορα από την κοιλάδα των Τεμπών, οι νεοέλληνες που διατείνονται ότι τιμούν τις ρίζες τους- κι άλλα ηχηρά παρόμοια- βάζουν τη δική τους «πρόταση» στο μύθο της σύγχρονης Ελλάδας που θέλει η ιστορία να γράφεται στα μεγάλα αστικά κέντρα.  Οι ήχοι και οι μουσικές της Κοιλάδας σκεπάστηκαν από ένα διαρκές βουητό από τους ήχους των αυτοκινήτων και, εκτός από τους προσκυνητές της Αγίας Παρασκευής, ελάχιστοι είναι αυτοί που σταματούν για να δουν , ν’ ανακαλύψουν και να χαρούν την ομορφιά και τη μαγεία αυτού του τόπου.
Εύλογα απορεί κανείς: τι είναι αυτό που χάθηκε από την όραση του σύγχρονου ανθρώπου; Γιατί οι περιηγητές, όχι πολλούς αιώνες πριν, σταμάτησαν και θαύμασαν και ύμνησαν και πρόβαλαν την κοιλάδα σαν ένα από τα ωραιότερα κομμάτια της ελληνικής γης; Μπορούμε ν’ανακτήσουμε την ποιητική όραση που θα μας κάνει να δούμε κι εμείς αυτό που είδαν οι περιηγητές, οι ποιητές και οι καλλιτέχνες;

Η Δρυάς πιστεύει πως μπορούμε, αρκεί να θελήσουμε να σταθούμε . Χρειάζονται βέβαια κάποιες επεμβάσεις που θα φωτίσουν κάποιες αθέατες πλευρές της. Είναι αναγκαία κάποια έργα που θα διευκολύνουν την πρόσβαση και βέβαια   η αξιοποίηση όλων των στοιχείων που αξίζουν την ιδιαίτερη προσοχή μας. Προτείνει στάσεις πολιτισμού σ’ αυτόν τον χαρισματικό τόπο, που τόσο έχει καταπονηθεί από τις  βάρβαρες επιδρομές των εχθρών του πολιτισμού και του περιβάλλοντος, ακούσιων και εκούσιων. Δεν μπορούμε να δεχτούμε πως μόνο κάποιοι φωτισμένοι αρχαιολόγοι, κάποιοι ερευνητές και κάποιοι ευαισθητοποιημένοι σε θέματα πολιτισμού και περιβάλλοντος αποτελούν τις εξαιρέσεις ενός θλιβερού κανόνα. Εδώ και 10 χρόνια προσπαθούμε να λειτουργήσουμε αφυπνιστικά και ν’ αποδείξουμε πως υπάρχει κι άλλος τρόπος να προσεγγίζουμε τον ορατό κόσμο που μας περιβάλλει. Αυτός που έχει να κάνει με τα απλά και ταπεινά πράγματα ενός αληθινού θεού, που κατοικεί στις λεπτομέρειες και αρκεί να έχουμε το εσωτερικό βλέμμα μας στραμμένο εκεί, για να καταφέρουμε να τις ανακαλύψουμε. Παρόλο που η κατάσταση μας θλίβει, παρόλη την άρνηση και την αδιαφορία των υπεύθυνων-εκτός από κάποιες εξαιρέσεις- για ουσιαστικές παρεμβάσεις και λύσεις που θα αναβάθμιζαν το χώρο και θ’ αναδείκνυαν την ομορφιά και τη γοητεία του, εμείς επιμένουμε.
Θα μου πείτε: εδώ καίγεται το σπίτι μας κι εσείς αισθητικολογείτε και φλερτάρετε  με την ουτοπία; Είμαστε ρεαλιστές και πολύ μάλιστα και η δράση μας όλα αυτά τα χρόνια το αποδεικνύει. Οι προτάσεις μας ήταν πάντα και είναι απλές, ρεαλιστικές και εφαρμόσιμες. Ήμασταν πάντα αντίθετοι στη διασπάθιση δημοσίου χρήματος για μελέτες που καταλήγουν στα συρτάρια. Ίσως η κρίση να μας οδηγήσει όλους πλέον σ’ έναν επαναπροσδιορισμό της έννοιας του Τόπου και του Τοπίου, καθώς και της έννοιας της ανάπτυξης και της αξιοποίησής του, που τόσο έχουν στρεβλωθεί τόσο από τους εικονολάτρεις εραστές των ωραίων βουνών, των θαλασσών και της λαικής παράδοσης του τσαρουχιού και της ρόκας, όσο και από τους εραστές του διεθνούς εκσυγχρονισμού που προσβλέπουν σε μεγάλης κλίμακας πολιτιστικές και περιβαλλοντικές επεμβάσεις. Τόσο η «παραδοσιόπληκτη» ,όσο και η «εκσυγχρονιστική» μορφοπλασία μας είχαν οδηγήσει τα προηγούμενα χρόνια σε οικοδομικές επεμβάσεις και δραστηριότητες καταστροφικές και, δυστυχώς, μη αναστρέψιμες τις πιο πολλές φορές. Εμείς είχαμε την έμπνευση ν’αξιοποιήσουμε τα κτίσματα του εγκαταλελειμένου σιδηροδρομικού σταθμού και να τον μετατρέψουμε, με την οικονομική ενίσχυση του τότε Υπουργού  ΠΕΧΩΔΕ Γιώργου Σουφλιά, σε Κέντρο Πολιτισμού και Περιβάλλοντος. Τα υπέροχα αυτά κτίσματα στην είσοδο της κοιλάδας θα ήταν τώρα ερειπωμένα και κατεστραμμένα, αν δεν αναλαμβάναμε αυτή την πρωτοβουλία στην οποία αφιερώσαμε ένα μεγάλο μέρος της ζωής και της ψυχής μας. Αν δεν ήταν κάποιοι ρομαντικοί σιδηροδρομικοί ν’αγωνιστούμε μαζί, οι γραμμές του τρένου θα είχαν ξηλωθεί και δεν θ’ ακούγονταν ποτέ ξανά το σφύριγμα του τρένου μέσα στην κοιλάδα. Αν δεν αγωνιζόμασταν μαζί με τους φίλους του Πηνειού δεν θα αναστηλώνονταν το πετρογέφυρο. Κι όμως λίγο πιο πέρα επικράτησαν άλλες λογικές. Στη στροφή του δρόμου για το χωριό Τέμπη παραμένει ακόμα ο τσιμεντένιος σκελετός ενός μεγαλεπήβολου-για τις δυνατότητες και τις ανάγκες ενός χωριού- πολιτιστικού κέντρου, δείγμα μιας αναίτιας υλικής σπατάλης ,ενώ πιο πέρα ο τεκές του Χασάν Μπαμπά, που απαιτούσε λιγότερα συγκριτικά χρήματα, παραμένει φυλακισμένος στις σκαλωσιές, περιμένοντας ακόμη έναν Μπουτάρη να προτείνει τη συντήρησή του. Αλλά και απέναντι στον Κίσαβο η Ωριά βλέπει μέσα από το μεισοερειπωμένο κάστρο να γράφεται μια καινούρια εκδοχή του μύθου. Χιλιάδες κτίσματα σε πόλεις και χωριά ανά την Ελλάδα φέρνουν τα σημάδια  «ενός πνευματικού τίποτα, ενός α-πολιτικού , α-τοπικού και αντικοινωνικού εγωκεντρισμού των διατελεσάντων δημοτικών αρχόντων», κατά την εύστοχη διατύπωση του εξέχοντος αρχιτέκτονα Δημήτρη Μπίρη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο δρόμος λεωφόρος που οδηγεί τους στρατηλάτες ορειβάτες, τους λάτρεις της φύσης και της πεζοπορίας, στο καταφύγιο του Κισάβου και πολύ φοβάμαι πως θα έρθει και η σειρά του Ολύμπου

Είναι τύχη και ατυχία ταυτόχρονα που ένας τόσο χαρισματικός τόπος στην Κεντρική Ελλάδα και σ’ ένα τόσο κομβικό σημείο παρέμεινε περιθωριακός, χωρίς ιδιαίτερες επεμβάσεις που θα καθιστούσαν την όποια μελλοντική του διαμόρφωση δύσκολη. Είναι καιρός ν’ αναληφθούν κάποιες πρωτοβουλίες που θα έχουν σαν στόχο τη διαχείριση και την ανάδειξη της Κοιλάδας.

Ένα διαχειριστικό σχέδιο οφείλει να συνδυάσει πιθανόν αντικρουόμενους στόχους, όπως τη διατήρηση της φύσης και την προστασία της με τη δημιουργία υποδομών για τον τουρισμό, την αναψυχή και τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Επομένως η αειφόρος ανάπτυξη αυτών των προστατευόμενων περιοχών προϋποθέτει τη διαφύλαξη της φυσιογνωμίας τους, τη διατήρηση των χρήσεων γης και τη συγκράτηση του πληθυσμού, μέσω  του σχεδιασμού ενός πλέγματος δραστηριοτήτων. Η Κοιλάδα των Τεμπών ανήκει στις περιοχές ΝATURA , επομένως είναι χρυσή ευκαιρία για το σχεδιασμό οικοτουριστικών δραστηριοτήτων . Ίσως η κρίση να μας οδηγήσει σε επεμβάσεις που θα λαμβάνουν –επιτέλους- υπόψη το οικονομικό κόστος, την ειδική σχέση της αρχιτεκτονικής με τον Τόπο και το Τοπίο μακριά από τις μεγαλεπήβολες παραμορφωτικές προτάσεις εξωραϊσμού του, που συνηθίσαμε στο παρελθόν. Η ανάγκη για οικονομία πιθανόν να μας οδηγήσει σε λύσεις απλές. Στον τόπο αυτό η ζωή δεν υπήρξε ποτέ βολική και εύκολη. Οι άνθρωποι δημιουργούσαν όχι από το πλεόνασμα χρήματος και μέσων, αλλά από το υστέρημά τους. Αυτό όμως που έβαζαν στα έργα τους ήταν η ψυχή. Ας τους μιμηθούμε λοιπόν όλοι εμείς που υποστηρίζουμε ότι λατρεύουμε την παράδοση. Εναρμονισμός με την παράδοση δε σημαίνει  κουραστικές και στερεότυπες εκδηλώσεις φολκλορικού τύπου, αλλά δημιουργική αφομοίωση του τρόπου ζωής και δημιουργίας των ανθρώπων που έζησαν εδώ πριν από μας σε καιρούς πιο δύσκολους. Ας αναζητήσουμε λύσεις με οδηγό την απλότητα ενός πολιτισμού που τον δημιούργησαν και τον κράτησαν με ευλάβεια οι άνθρωποι αυτού του τόπου. Ας αναζητήσουμε στη ζωή και στα έργα μας την ανθρώπινη διάσταση που τόσο καταπατήθηκε για να φτάσουμε στα οδυνηρά αποτελέσματα του παρόντος. Ο πολιτισμός  των απλών ανθρώπων είναι η μεγάλη ελπίδα για το μέλλον.
Όταν λοιπόν προτείνουμε Στάσεις Πολιτισμού δεν εννοούμε στάσεις με την κλασσική έννοια σε μνημεία και κτίσματα εντυπωσιακά- που δεν υπάρχουν άλλωστε-αλλά στάσεις θέασης του κάλλους του φυσικού, του απλού και του απέριττου, του σύμφωνου με το νόμο της φύσης και του θεού των μικρών πραγμάτων, κατά την ποιητική έκφραση της Αρουράντι Ρόυ. Πιθανόν- θα το ξαναπώ δαιμονοποιώντας την κρίση- αφήνοντας πίσω τον άκρατο καταναλωτισμό κι ευδαιμονισμό, ν’ αναζητήσουμε μια άλλου είδους προσέγγιση του Τοπίου. Μια εκδρομή στα Τέμπη π.χ. μπορεί να μας προσφέρει απείρως μεγαλύτερη ικανοποίηση από τις κουραστικές και ακριβοπληρωμένες εκδρομές φασόν σε τόπους που μας έχουν πείσει ότι μας ενδιαφέρουν. Η βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη απαιτεί αυξημένη πληροφόρηση, παιδεία και ευαισθησία. Σε αντιστάθμισμα προσφέρει μια άλλη ποιότητα ζωής και καθιστά τον επισκέπτη πραγματικό περιηγητή και όχι ένα μέλος ενός «ταξιδιωτικού πακέτου».

Περιμένουμε λοιπόν προτάσεις – κι αυτό θα είναι το θέμα μιας άλλης ημερίδας ή διημερίδας- από αυτούς που είναι πιο ειδικοί από μας. Προτάσεις με όραμα που προϋποθέτουν μια φιλοσοφική διείσδυση στην ουσία του χώρου. Πιστεύουμε πως η συνεργασία εμπνευσμένων αρχαιολόγων- σαν αυτούς που είχαμε τη χαρά ν’ ακούσουμε σήμερα- αρχιτεκτόνων και εικαστικών θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια διαχείριση του χώρου τέτοια που να τον βγάλει από τη δραματική του απαξίωση. Πριν από 10 χρόνια το 2001, όταν πρωτοεγκαινιάζαμε το σταθμό των Τεμπών, σε μια προσπάθεια έκφρασης της φυσιογνωμίας της «Δρυάς» προς τα έξω, μια νεαρή αρχιτέκτονας επί πτυχίω, η Ελένη Μπασλή, που διάλεξε σα θέμα της διπλωματικής της εργασίας τα Τέμπη, έκανε κάποιες προτάσεις με γνώμονα μια τέτοια αρχιτεκτονική προσέγγιση.
Πρότεινε ως μορφή ανάπτυξης για την περιοχή «το μοντέλο της «οικοανάπτυξης» που εξασφαλίζει προστασία, αξιοποίηση και ισόρροπη ανάπτυξη για τις τρεις μορφές περιβάλλοντος : φυσικό περιβάλλον (φυσικοί πόροι και οικοσυστήματα), οικονομικό περιβάλλον (χρήσεις γης, ανθρώπινες δραστηριότητες, εισοδήματα) και κοινωνικό/ ανθρωπογενές περιβάλλον (ιστορία, παράδοση, οικιστική δομή/ οργάνωση). Επεσήμαινε πως «απαιτούνται δυναμικές επεμβάσεις στο χώρο και μια αταλάντευτη πολιτική στην εφαρμογή τους…..γιατί η αναγκαία οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της περιοχής μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από τη συστηματική προστασία και αποκατάσταση του περιβάλλοντος και των μνημείων που βρίσκονται σε αυτό».
Η αγαπημένη μας αρχαιολόγος, η Δέσποινα Βαλλιάνου, που έγραψε το μεγαλύτερο μέρος των κειμένων στο πιο αξιόλογο έντυπο, που εξέδωσε η Δρυάς, το «Φύση 2000» – όσοι δεν το έχουν προτείνω να το πάρουν- προτείνει τη δημιουργία ενός «οικο-εθνο-αρχαιολογικού πάρκου» ώστε ν’αναδειχθεί «αυτός ο τόπος, ο φορτωμένος με ιστορικές μνήμες και σύμβολα πανελλήνια και παγκόσμια» που «συνιστά αυτοδίκαια ένα μνημείο της Φύσης και της Ιστορίας».
Καθώς αναζητούσα τη βιβλιογραφία, είδα πως υπάρχουν και άλλες ενδιαφέρουσες μελέτες, που είναι καιρός ν’ ακουστούν και να  μας προβληματίσουν, μήπως και καταφέρουμε και ξεπεράσουμε τις μονολιθικές και μονοδιάστατες θέσεις του παρελθόντος που ταύτιζαν αναγκαστικά τους λάτρεις της φύσης με τους οικολόγους που, κατά τη γνώμη τους, ευθύνονται για τον πολλαπλασιασμό των φιδιών ή αυτές που στο όνομα της ελληνικότητας απαξίωναν κάθε μουσουλμανικό μνημείο της περιοχής, προσδίδοντας  όμως αξία στο  ενετικό κάστρο του Πλαταμώνα.  Θα σας διαβάσω ένα απόσπασμα από τον τουριστικό οδηγό του νομού Λάρισας που αφορά τα Τέμπη: «..στη δυτική είσοδο των Τεμπών σώζεται ο τάφος του Χασάν Μπαμπά που θυμίζει τις θηριωδίες των Τούρκων και τις ιστορικές μάχες στα Στενά.» Μόνο  λογικές  που τολμούν να υπερβούν αυτές τις άθλιες  αγκυλώσεις του παρελθόντος, θα αποκαταστήσουν τη διαταραγμένη ισορροπία και θα ξαναφέρουν την αρμονία στον τόπο. Με την ευκαιρία αυτή καλώ το δήμαρχο των Τεμπών να κάνει την ιστορική υπέρβαση που απαιτεί ο χώρος και να συνδράμει στην αρχαιολογική υπηρεσία για την αναστήλωση επιτέλους του Τεκέ, ώστε να συμπεριληφθεί στις στάσεις πολιτισμού που προτείνουμε και να δούμε μια μέρα μαζί με τους τουρίστες άλλων εθνοτήτων και Τούρκους που θα ρθουν για προσκύνημα στον τάφο του Χασάν μετά την επίσκεψη στο σπίτι του Κεμάλ στη Θεσ/νίκη και να καλέσουμε και τους δερβίσηδες μετά το Ηρώδειο να ‘ρθουν και να χορέψουν κι εδώ τους εντυπωσιακούς χορούς τους.
Επιγραμματικά θ’ αναφέρω τις βασικές προτάσεις μας, που πρέπει ν’ ακουστούν σήμερα που συμπληρώνουμε τα 10 χρόνια παρουσίας μας.( Ελπίζω να μη χρειαστεί να ρθω με μπαστουνάκι μετά από 20 ,30 χρόνια- αν ζω- για να ξαναπώ τα ίδια πράγματα) και σας καλούμε όλους, ευαισθητοποιημένους πολίτες και φορείς σε μια κοινή προσπάθεια για την ανάδειξη της φυσικής και πολιτισμικής φυσιογνωμίας του τόπου. Αυτό που μας θίγει και μας πληγώνει ατομικά, ας αποτελέσει την αφορμή για μια συνεύρεση συλλογική σε μια προσπάθεια υπεράσπισης του φυσικού και πολιτιστικού μας πλούτου, που η αξία του διακυβεύεται στην εποχή μας.

Προτείνουμε λοιπόν:
1.    τη δημιουργία ενός φορέα διαχείρισης (στα εγκαίνια του κέντρου μας ο τότε Υπουργός Περιβάλλοντος με έχρισε πρόεδρο του Φορέα Διαχείρισης που θα δημιουργούνταν. Δεν αξιώθηκα μέχρι στιγμής να δω ούτε το φορέα ούτε τον τίτλο)  που θα δει με τρόπο ολιστικό και όχι αποσπασματικό την αξιοποίηση της κοιλάδας., που θα λάβει υπόψη  όλες τις αξιόλογες προτάσεις που έχουν γίνει ή θα γίνουν από όλους αυτούς που ενδιαφέρονται για τον Τόπο( κι όχι μόνο για το «καλό αυτού του τόπου» όπως μας έλεγαν τόσα χρόνια οι πολιτικοί, γι αυτό θα ζητήσουμε καταφύγιο στην ευσπλαχνία του Πηνειού).
2.    την απαγόρευση της διέλευσης οχημάτων βαριάς όχλησης , μετά την ολοκλήρωση του τούνελ. Να επιτρέπεται η διέλευση μόνο σε Ι.Χ. και τουριστικά λεωφορεία και το όριο ταχύτητας να είναι πολύ χαμηλό.
3.    Να δημιουργηθούν χώροι για στάσεις πολιτιστικής και περιβαλλοντικής ενημέρωσης. Με ιδιαίτερη χαρά ακούσαμε την πρόταση της αρχαιολογικής υπηρεσίας για δημιουργία στο οίκημα των Διοδίων ενός Μουσείου Τοπικής Ιστορίας,  για την ενημέρωση και την προβολή της ιστορίας και του φυσικού πλούτου της περιοχής.
4.    Να διαμορφωθούν μονοπάτια που θα οδηγούν στην καρδιά της κοιλάδας, στον υδάτινο και φυσικό της πλούτο.
5.    Να διαμορφωθεί επιτέλους ο χώρος γύρω από την εκκλησία με υλικά συμβατά προς τη φυσιογνωμία του περιβάλλοντος.(Αυτός που έχει το εστιατόριο,  μαζί με τα πλαστικά και αλουμίνια ,που χρησιμοποίησε για να εξωραΐσει το χώρο, φύτεψε και φοίνικες-φαίνεται πως η δάφνη είναι φυτό ευκαταφρόνητο, ενώ οι φοίνικες ,ως εξωτικό φυτό, αναβαθμίζουν το φυσικό περιβάλλον!)
6.    Τα περίπτερα να πουλούν προϊόντα της περιοχής κι όχι ευτελή αναμνηστικά made in China. Είναι ευκαιρία να δημιουργηθεί μια οργανωμένη « Αγορά  Τοπικών Προϊόντων» που θα συμβάλει στην τόνωση της οικονομίας της περιοχής.
7.    Και φυσικά οι στάσεις πολιτισμού να περιλαμβάνουν το Κέντρο της «Δρυάς», το Πετρογέφυρο, το πολύπαθο Δέλτα Πηνειού- ό,τι θα απομείνει μετά την εθνοσωτήρια λογική της αναγνώρισης των αυθαιρέτων-  το Λαογραφικό των Γόννων και των Αμπελακίων, το Μουσείο Εθνικής Αντίστασης των Αμπελακίων και ελπίζουμε την Πινακοθήκη των Γόννων, αν ευοδωθεί η προσφορά του Ζήση Παπαδητρίου, και τα γύρω χωριά ξεκινώντας από τα Αμπελάκια και τον Ανατολικό Κίσσαβο και καταλήγοντας στα χωριά του Κάτω Ολύμπου, με στάσεις στα  αξιόλογα οινοποιεία της περιοχής, από το γειτονικό μας του Ντούγκου, στου Τσάνταλη, του Λιάπη και του Κατσαρού.
Πραγματικά ήταν τόσο επιγραμματικές οι προτάσεις που νομίζω ότι αδικούν την περιοχή, αλλά η ανάπτυξή τους θα απαιτούσε πολύ χρόνο και ,όπως ανέφερα, είναι το θέμα μιας άλλης ημερίδας. Θα τονίσω τελειώνοντας τη βασική μας θέση που είναι η προυπόθεση για όλα τα άλλα :
Να μείνει ήσυχη η κοιλάδα των Τεμπών. Όσοι βιάζονται να μπαίνουν στη μαυρίλα του τούνελ και να φεύγουν προσπερνώντας την ομορφιά της.  Τέτοια τοπία δεν είναι απλά χώροι που εισχωρεί κανείς και τους διασχίζει, αλλά χώροι που προκαλούν όλες τις αισθήσεις. Ας μας αφήσουν να ταξιδεύουμε και να περπατάμε κάτω απ’ το θόλο των πλατάνων, να συνομιλούμε με τον Απόλλωνα και το Διόνυσο, δίπλα στο νερό και στους ήχους της φύσης και ποιος ξέρει ίσως εκεί στην πηγή της Αφροδίτης να δούμε την Αναδυόμενη Ομορφιά που τόσο λείπει απ’ τη ζωή μας.

Σταυρούλα Σδρόλια Αρχαιολόγος,

Αναπληρώτρια Προϊσταμένη της 7ης  Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων:
« Βυζαντινές αρχαιότητες στα Τέμπη»

(από την παρουσίαση στην εφημερίδα ΕΘΝΟΣ από τη δημοσιογράφο κα ΜΑΡΙΑ ΡΙΤΖΑΛΕΟΥ)

Η σήραγγα «έδειξε» ναό
Είναι του 10ου αιώνα, ο πρώτος αυτής της εποχής που βρέθηκε στην περιοχή και ήρθε «στο φως» έπειτα από έργα στον Κίσαβο

Το νεκροταφείο της μεσοβυζαντινής περιόδου που εντοπίστηκε στον περιβάλλοντα χώρο του ναού και ευρήματα από εκεί.
Ενας ναός της μεσοβυζαντινής περιόδου, ο μοναδικός που εντοπίστηκε στην περιοχή, με μεταγενέστερης χρονολόγησης νεκροταφείο, ανασκάπτεται στην κοιλάδα των Τεμπών, στο πλαίσιο των εργασιών για τη διάνοιξη των σηράγγων στον Κίσαβο. Τα πρώτα στοιχεία για τον βυζαντινό ναό παρουσίασε σε εκδήλωση του σωματείου για το περιβάλλον «Δρυάς», που έγινε στη Λάρισα, η αρχαιολόγος, αναπληρώτρια προϊσταμένη της 7ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, Σταυρούλα Σδρόλια.
«Βρέθηκαν ίχνη από δύο κτιστές τράπεζες ιερού βήματος, τόσο στην κεντρική κόγχη όσο και στη νότια, δείγμα ότι υπήρχε τελευταία διαμορφωμένο παρεκκλήσιο», είπε η κ. Σδρόλια στο «Εθνος» και συμπλήρωσε: «η βόρεια στοά σώζεται σε χαμηλότερο επίπεδο και παρουσιάζει ίχνη παλιότερης φάσης σε σχέση με εκείνη του υπόλοιπου κτιρίου».
Ο ναός χρονολογείται στον 10ο και 11ο αιώνα και δεν αποκλείεται να καταστράφηκε από φωτιά κατά την περίοδο της κατάκτησης των φράγκων το 1024. Ανήκει στον τύπο του δρομικού ναού με περίστωο, διαστάσεων 12Χ11,60 μέτρα, που φέρει στα ανατολικά 3 ημικυκλικές κόγχες. Στον περιβάλλοντα χώρο του ναού βρέθηκε νεκροταφείο και ανασκάφτηκαν πολλοί τάφοι, αρκετοί από τους οποίους είναι επιμελημένης κατασκευής, που δείχνει ότι το κοιμητήριο είχε οργάνωση και διάρκεια.

Το βυζαντινό χάνι, που βρέθηκε παλαιότερα
«Μέχρι στιγμής έχουν εντοπιστεί 50 τάφοι, ενώ η ανασκαφή συνεχίζεται και τόσο οι πολλαπλές ταφές όσο και η συχνή παρουσία μικρών παιδιών μπορούν να αποδοθούν σε επιδημία ή άλλη καταστροφή», ανέφερε η κ. Σδρόλια.Από τα λιγοστά ευρήματα των τάφων, φαίνεται ότι χρονολογούνται στον 12ο αι., ενώ ο ναός μπορεί να τοποθετηθεί στην αμέσως προγενέστερη περίοδο.

Οι αρχαιολόγοι επισημαίνουν πως η έλλειψη κεραμικών και άλλων ευρημάτων στον ναό δυσκολεύουν στη χρονολόγηση του και εκτιμούν ότι θα έχουν ασφαλή συμπεράσματα όταν ολοκληρωθεί η ανασκαφή και προχωρήσει η μελέτη του υλικού. «Το σημαντικό είναι πως αποτελεί τον πρώτο ναό αυτής της εποχής που εντοπίστηκε στην περιοχή των Τεμπών, και είναι δελεαστική η υπόθεση της σύνδεσής του με την επισκοπή του Λυκοστομίου (Τέμπη), που αναφέρεται στις βυζαντινές πηγές από τον 10ο αιώνα και δεν έχει ταυτιστεί μέχρι σήμερα, ενώ είναι γνωστό ότι μεταφέρεται αργότερα ?μεταξύ 13ου και 15ου αιώνα- στον Πλαταμώνα», δήλωσε η κ. Σδρόλια.

Ο ναός βρίσκεται στα ανατολικά του μεγάλου και σπουδαίου βυζαντινού πανδοχείου και σε απόσταση μόλις 15 μέτρων από αυτό. Το πανδοχείο είναι ένα μεγάλο, ορθογώνιο οικοδόμημα, μήκους 27 μέτρων και πλάτους 7 μέτρων, με τοίχους πλάτους 1 μέτρου, κτισμένο στη θέση ρωμαϊκού σταθμού. Η κατασκευή του πανδοχείου τοποθετείται στην εποχή του αυτοκράτορα Θεόφιλου (829-842), και μάλιστα κάτω από το συγκρότημα εντοπίστηκαν ίχνη ελληνιστικής κατοίκησης και τμήμα νεκροταφείου.
Το χάνι, έκτασης 500 τ.μ., πρόσφερε ανάσα ξεκούρασης, καλό φαγητό και κρασί στους ταξιδιώτες που περπατούσαν σχεδόν 3 ώρες με τα πόδια μέσα στην κοιλάδα, για να φτάσουν στη Λάρισα ή στη Βόρεια Ελλάδα.

Γ. Τουφεξής 

Αρχαιολόγος ΙΕ ΕΠΚΑ.

(με τη συνεργασία των αρχαιολόγων Ρ. Εξάρχου, Γ.Βήτου και Θ. Παπαντώνη.)

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΕΜΠΩΝ

Τα Τέμπη είναι η κοιλάδα που σχηματίζεται ανάμεσα στον Όλυμπο και στην Όσσα. Έχει μήκος περίπου 6χλμ. και στο στενότερο σημείο της πλάτος 25 μέτρα και βάθος περίπου 500 μέτρα. Εντός της ρέει ο Πηνειός ποταμός, γνωστός ως Σαλαμπριάς στα μεσαιωνικά χρόνια, αλλά και  ως Κιοστέμ ή Κουσέμ στην τουρκοκρατία. Οι αρχαίοι συγγραφείς Ηρόδοτος και Στράβωνος αναφέρουν ότι η Θεσσαλία στα πανάρχαια χρόνια ήταν μία λίμνη, η οποία άδειασε όταν ανοίχτηκαν τα Τέμπη λόγω έντονων γεωλογικών φαινομένων. Η λέξη Τέμπη προέρχεται από το ρήμα τέμνω και υποδηλώνει ακριβώς τη διάβρωση της κοιλάδας από τον Πηνειό. Τα Τέμπη επομένως αποτελούσαν το σημείο συνάντησης τεσσάρων διαφορετικών περιοχών και παράλληλα το σημαντικότερο πέρασμα από τη Θεσσαλία προς την Μακεδονία και το αντίστροφο.

  Οι τέσσερις αυτές περιοχές ήταν: η   θεσσαλική Πελασγιώτιδα στην οποία ανήκε η γειτονική στα Τέμπη  αρχαία πόλη Ελάτεια μεταξύ της σημερινής Ελάτειας και του Ευαγγελισμού, η Περραιβία με πλησιέστερη πόλη στα στενά τους αρχαίους Γόννους (ή Γόννος) στην είσοδο του χωριού Ανατολικά , η Μαγνησία με το παρακείμενο αρχαίο Ομόλιο που όλες οι ενδείξεις συνηγορούν στην τοποθέτησή του στο λόφο του Προφήτη Ηλία  , στο ομώνυμο  χωριό και  τέλος η Μακεδονία με πλησιέστερη πόλη στα στενά την  Φίλα στην Κάτω Αιγάνη. ( Φίλα: γιαγιά του ιδρυτή της πόλης , Βασιλιά Δημητρίου Α’ , 240 π.Χ) Τα Τέμπη λόγω της ιδιαίτερης γεωμορφολογία τους αποτελούσαν πάντα ένα ιδιαίτερα στρατηγικό σημείο καθώς  ήλεχγαν το πέρασμα μεταξύ της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας , ωστόσο  εξαιτίας της στενότητάς των  μπορούσαν να ελεγχθούν πολύ εύκολα. Ακριβώς γι΄ αυτό το λόγο   πολλοί προσπάθησαν στο διάβα της ιστορίας να αποφύγουν τα Τέμπη  λόγω του μεγάλου κινδύνου παγιδεύσεως στα στενά του. Γνωρίζουμε  ότι   κατά την εκστρατεία των Περσών το   480 π.Χ ,            (ο πέρσης βασιλιάς  Ξέρξης, αν και δεν συνάντησε αντίσταση στα Τέμπη  καθώς ο στρατός των ελληνικών δυνάμεων από 10.000 στρατιώτες  υποχώρησε στα Στενά των Θερμποπυλών ,παρόλα αυτά προτίμησε να  αποφύγει τα Τέμπη και να περάσει στη Θεσσαλία από τον κάτω Όλυμπο. Το ίδιο έπραξε και ο βασιλιάς της Σπάρτης  Αγησίλαος το 394 π.Χ. , όταν επέστρεφε από την εκστρατεία του ενάντια στους πέρσες , ενώ στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου , το 424 π.Χ., ο  Σπαρτιάτης βασιλιάς Βρασίδας προτίμησε να διέλθει δια των Στενών της Πέτρας , παρακάμπτοντας ξανά τα Τέμπη.  Κατά τους Μακεδονικούς πολέμους, οι Ρωμαίοι οι οποίοι στρατοπέδευαν στη Θεσσαλία πέρασαν από τον Κάτω Όλυμπο στην Πιερία, όπου τελικά νίκησαν τους Μακεδόνες, το 168 π.Χ. στη μάχη της Πύδνας .  Σύμφωνα δε με τον ρωμαίο ιστορικό Τίτο Λίβιο, το φρούριο που κατασκεύασε τον 2ο αι. π.Χ ο Μακεδόνας βασιλιάς Περσέας στο στενότερο τμήμα τα των Στενών , μπορούσαν να το υπερασπισθούν μόλις 10 άνδρες. Στο μέσο της κοιλάδας, στην πλευρά του Κισσάβου και  στο πιο στενό σημείο, υπάρχει το «Κάστρο της Ωριάς»   στο οποίο θα αναφερθεί στη συνέχεια η κ. Σδρόλια. Προς την βόρεια έξοδο των Τεμπών υπήρχε και η περίφημη επιγραφή του 48 π.Χ. του ανθυπάτου του Καίσαρα «L. CASSIUS LONGINUS PRO COS TEMPE MUNIVIT», δηλαδή ο Λεύκιος Κάσσιος Λογγίνος οχύρωσε ή οδοποίησε τα Τέμπη. Το μικροτοπωνύμιο είναι γνωστό ως «Γραμμένο Άλας» γιατί σύμφωνα με μία άποψη   οι ντόπιοι θεωρούσαν ότι η επιγραφή αναφέρει το δαπανηθέν αλάτι ως αμοιβή στους εργάτες για την κατασκευή του δρόμου, ή επειδή το άλας σημαίνει πέτρα και επομένως «γραμμένο άλας» σημαίνει ενεπίγραφος λίθος. Όπως ακούσαμε και προηγουμένως, η κοιλάδα των Τεμπών ήταν αφιερωμένη στη λατρεία του θεού Απόλλωνα , το ιερό του οποίου εντοπίστηκε   στη δεξιά όχθη του Πηνειού, στο άκρο της σημερινής γέφυρας της Ε. Ο. Αναφέρουμε εδώ ότι η λατρεία του θεού ως  Τεμπείτης  επιβεβαιώνεται και επιγραφικά από μία αναθηματική στήλη από τη   Λάρισα. Το ανασκαφικό οδοιπορικό μας θα αρχίσει λίγο νοτιότερα δηλ.από το Μακρυχώρι, όπου  είχε ανασκαφεί  κατά το 2001, τμήμα ενός  νεολιθικού και μυκηναϊκού οικισμού  στο ύψος των παράπλευρων Διοδίων Μακρυχωρίου και Α. της σιδηροδρομικής γραμμής. Κατά τις ανασκαφές αποκαλύφθηκαν   τάφροι της νεότερης νεολιθικής περιόδου ( β΄μισό της 6ης χιλιετίας π.Χ)  που περιέβαλλαν τμήμα του οικισμού, κατάλοιπα κτισμάτων και κατασκευών της ίδιας περιόδου καθώς και τμήματα οικιών της μυκηναϊκής περιόδου. Κατά την κατασκευή του κτιρίου των Διοδίων ανασκάφηκαν  επτά μυκηναϊκοί τάφοι , λακκοειδείς και κιβωτιόσχημοι  που σχετίζονται βέβαια με τον ανασκαμμένο οικισμό. Ο τάφος 1   περιείχε μια σφαιρική πεπιεσμένη πρόχου, 2 πήλινα σφονδύλια, 4 χάντρες από υαλόμαζα και τμήματα χάλκινου δακτυλίου, καθώς και ένα περιδέραιο από σάρδιο. Ο τάφος 7 περιείχε μόνο 2 πήλινα αγγεία, ενώ  ο τάφος 6 περιείχε 10 ταφές που σύμφωνα με τα κτερίσματα υποδεικνύουν ότι ο τάφος χρησιμοποιήθηκε για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα,  από τα τέλη 15ου αι. έως αρχές 12ου αι. π.Χ.. Τα κτερίσματα περιελάμβαναν  αλάβαστρα, πρόχους, κύλικες, τρίωτους αμφορίσκους, λίθινα και πήλινα σφονδύλια, καθώς και μία χάντρα από σάρδιο και ένα λίθινο εργαλείο. Η επόμενη θέση είναι το Χάνι της Κοκκώνας η οποία βρίσκεται στη δεξιά όχθη του Πηνειού και νότια της εθνικής οδού Αθηνών-Θεσσαλονίκης, στο τελευταίο πλάτωμα πριν ξεκινήσουν τα στενά των Τεμπών. Η θέση πήρε το όνομά της από ένα πανδοχείο της περιοχής, το οποίο αναφέρεται από διάφορους περιηγητές του 19ου αιώνα. Στην ίδια θέση η 7η ΕΒΑ διενεργεί σωστική ανασκαφή ήδη από το 2008, τα αποτελέσματα της οποίας θα παρουσιαστούν στη συνέχεια. Έχει αποκαλυφθεί τμηματικά ένα μεγάλο κτηριακό συγκρότημα με διάφορους ορθογώνιους χώρους, η ανασκαφή των οποίων δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί   Οι τοίχοι είναι κτισμένοι στο κάτω τμήμα τους με αργούς λίθους, η ανωδομή θα πρέπει να ήταν πλίνθινη, ενώ τα δάπεδα ήταν από πατημένο χώμα. Σε ένα άλλο χώρο του συγκροτήματος εντοπίστηκε κάτω από το στρώμα καταστροφής το μοναδικό προς το παρόν δάπεδο από 4 ασβεστολιθικές επεξεργασμένες πλάκες, αντί του δαπέδου από πατημένο χώμα που συναντάμε στα άλλα δωμάτια  . Στο χώρο εντοπίστηκε και μία λίθινη προχοή. Σε δύο δωμάτια εντοπίστηκαν στο κέντρο τους τετράγωνες κατασκευές οι οποίες αποτελούνται από 4 πλάκες χωρίς ιδιαίτερη επεξεργασία. Στο εσωτερικό της μίας δεν εντοπίστηκε τίποτα, ενώ στη δεύτερη λίγα σιδερένια καρφιά. Παρόμοιες κατασκευές στο κέντρο δωματίων αποτελούσαν εστίες ή εσχάρες, αλλά η απουσία υπολειμμάτων καύσης δεν μας επιτρέπει να ταυτίσουμε με ασφάλεια αυτές τις κατασκευές, χωρίς ωστόσο να αποκλείσουμε αυτή την ερμηνεία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν  τέσσερις λίθινες θήκες συνολικού μήκους 2μ. που βρέθηκαν  στη νοτιοδυτική γωνία ενός δωματίου που έφερε στο μέσον του και  τετράγωνη εσχάρα. Οι θήκες κατασκευάστηκαν από ασβεστολιθικές ημικατεργασμένες πλάκες και ήταν ανοιχτές στην μπροστινή τους πλευρά.  Στο πίσω μέρος της βόρειας θήκης εντοπίστηκε ένα αποσπασματικό ανάγλυφο Κυβέλης , ενώ στη νότια θήκη εντοπίστηκε ένα θυμιατήρι σε αποσπασματική κατάσταση με ίχνη καύσης στο εσωτερικό του. Οι υπόλοιπες ήταν άδειες. Είναι προφανές πως οι θήκες αυτές συνδέονται με την άσκηση λατρείας, και ιδιαίτερα της λατρείας της Κυβέλης. Στο ανάγλυφο διακρίνεται η μορφή της θεάς η οποία είναι καθιστή και φέρει στα γόνατά της ένα μικρό λιοντάρι. Εκατέρωθεν του πόλου που φέρει στην κεφαλή διακρίνονται δύο οπές, οι οποίες σχετίζονται με ένθετη διακόσμηση. Η πλάκα είναι σπασμένη στους κροτάφους της με αποτέλεσμα να λείπουν τα χέρια της μορφής, τα οποία φυσικά θα πρέπει να αναπαραστήσουμε με ένα τύμπανο στο αριστερό και μία φιάλη στο δεξί.. Θα πρέπει, επομένως, να την αναπαραστήσουμε μέσα σε ένα αετωματικό ναΐσκο τμήμα του οποίου είναι ορατό στο πάνω μέρος του αναγλύφου..Παρόμοιοι μαρμάρινοι ναΐσκοι της θεάς εντοπίζονται από τον 4ο αιώνα στην Αττική.  Δίπλα σε ένα τοίχο  και σε περιοχή που δεν είναι ακόμη σαφές εάν ήταν υπαίθρια ή στεγασμένη , βρέθηκε πήλινη προτομή της θεάς Αρτέμιδος του 4ου αι. π.Χ., ύψους περίπου 30 εκ. που προοριζόταν για ανάρτηση , όπως υποδεικνύει σχετικήοποή στο πίσω μέρος της προτομής. Στο δεξί της χέρι η θεά φέρει μικρό ελάφι, ενώ το αριστερό το έχει σηκωμένο ψηλά και κρατούσε σκήπτρο που αρχικά αποδιδόταν ζωγραφικά .  Η Άρτεμη περιβάλλεται από ένα καμπύλο πλαίσιο. Παρόμοια προτομή έχει εντοπιστεί στην περιοχή του Ομολίου, ως κτέρισμα. Από τα κινητά ευρήματα ξεχωρίζουν: δύο λίθινες στήλες, αναθηματικού χαρακτήρα και δύο βάσεις οι οποίες στήριζαν παρόμοιου τύπου στήλες μεταλλικά αντικείμενα, όπως χάλκινα κοσμήματα (πόρπη, περόνη, δακτύλιοι), σιδερένια καρφιά, σιδερένια όπλα, ειδώλια (δύο γυναικείες κεφαλές, ένα αποσπασματικό ειδώλιο ιππέα, ο κορμός μίας ιματιοφόρας μορφής, τμήμα θώρακα μιας γυμνής γυναικείας μορφής). Πλήθος είναι και η κεραμική που αποτελείται από άβαφα, μελαμβαφή και δυτικής κλιτύος (αγγεία πόσεως, μαγειρικά, αποθηκεύσεως, βρώσεως) και λυχνάρια. Σε ένα τμήμα κεραμίδας εντοπίστηκε κυκλικό σφράγισμα όπου μπορούμε να διαβάσουμε ΘΕΟΦΑΝΗΣ:ΔΕΟ. Παρόμοια κεραμίδα με το ίδιο όνομα Θεοφάνης εντοπίστηκε στους Γόννους. Εντοπίστηκαν συνολικά 30 χάλκινα νομίσματα τα οποία χωρίζουμε σε τρεις κατηγορίες, αυτά που προέρχονται από θεσσαλικά νομισματοκοπεία, από βασιλικά μακεδονικά και από άλλες περιοχές. Τα νομίσματα από τη Θεσσαλία προέρχονται κυρίως από τη Λάρισα, ένα από τα Φάλαννα και ένα από τη Γυρτώνη. Από άλλες περιοχές έχουμε Φλιούντα και Παρώρεια(;). Από τα Μακεδονικά υπερτερούν τα νομίσματα του Κασσάνδρου, αλλά υπάρχουν και νομίσματα του Μ. Αλεξάνδρου, του Δημήτριου Πολιορκητή και του Αντίγονου Γονατά. Στην περιοχή εντοπίστηκαν και 11 τάφοι. Πρόκειται για ενταφιασμούς, λακκοειδείς και κιβωτιόσχημους, παιδικοί και ενηλίκων . Οι περίσσοτεροι φέρουν λίγα ευρήματα, πήλινα αγγεία και κοσμήματα. Εντοπίστηκαν και σιδερένια καρφιά από τα ξύλινα φέρετρα. Ο τάφος 1, του 2ου αι. π.Χ., είναι κιβωτιόσχημος όπου εντοπίστηκαν τα οστά τριών διαφορετικών σκελετών, ο ένας πάνω στον άλλο. Αξιοσημείωτη ανάμεσα στα ευρήματα είναι μία χάλκινη φιάλη. Στον  τάφο  6, της ίδιας περιόδου εντοπίστηκαν και  ίχνη καύσης , ενώ  ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζουν δύο χρυσά κοσμήματα :ένα χρυσό ενώτιο το οποίο απεικονίζει ταύρο , καθώς και ένα μηνοειδές κόσμημα, το οποίο σύμφωνα με γραπτές πηγές και παράλληλα αποτελούσε φυλακτό, κυρίως για τα παιδιά. Το μέγεθος του συγκροτήματος, η κατασκευή με τις λατρευτικές θήκες στις οποίες βρέθηκε  το ανάγλυφο της θεάς Κυβέλης και το θυμιατήρι (- παρόμοιες θήκες εντοπίστηκαν στο ιερό του Απόλλωνα στο Σωρό του Βόλου- ) η προτομή της Αρτέμιδος, οι λίθινες αναθηματικές στήλες,  οι βάσεις στηλών καθώς και  οι τετράγωνες κατασκευές, είναι πολύ σοβαρές ενδείξεις για να αποδώσουμε  μια λατρευτική χρήση στο συγκρότημα, δηλ. πρόκειται για ιερό που σχετίζεται με τη λατρεία της θεάς ΄Αρτεμης και της Κυβέλης.  Οι δύο αυτές θεότητες συνδέονται με τα βουνά και τα αγρία θηρία, με τη βλάστηση και την άγρια φύση, ένα περιβάλλον το οποίο αντιστοιχεί απόλυτα στην κοιλάδα των Τεμπών.. Ίσως μάλιστα  ο εξαγνισμός του Απόλλωνα στα νερά του Πηνειού , αφού πρώτα σκότωσε το τρομερό φίδι στους Δελφούς, να απηχείται στο σημερινό αγίασμα της Αγ. Παρασκευής Τεμπών , μια φυσική πηγή που αναβλύζει μέσα από τους βράχους του Ολύμπου δίπλα στον Πηνειό. Από την άλλη, δεν πρέπει ίσως να είναι τυχαίο ότι στην έξοδο των Τεμπών υπήρχε το ιερό του Απόλλωνα, αδελφού της Αρτέμιδος. Ίσως ένα ιερό της Αρτέμιδος στην είσοδο των Τεμπών να συνάδει με το αντίστοιχο ιερό του Απόλλωνα. Η θέση των ιερών αυτών στις εισόδους της κοιλάδας  υποδεικνύει , μεταξύ άλλων, ότι η διάβαση των Στενών ήταν  σε πολλές περιπτώσεις μια περιπέτεια, ιδιαίτερα σε περιόδους που τα νερά του Ποταμού θα ήταν ορμητικά και η στάθμη τους ψηλή ,  και επομένως η επίκληση των θεϊκών δυνάμεων  από τους ταξιδιώτες απαραίτητη. Στο λόφο αμέσως Α της ανασκαφής και στη θέση Τσιριγά χωράφια υπάρχει  αρχαίο και βυζαντινό ανοικτό λατομείο γκρίζου μαρμάρου με τρείς τουλάχιστον λατομικές  εστίες. Τα αποσπώμενα τμήματα είχαν μήκος έως 5 μ , πλάτος έως 3 μ και πάχος 0.70-1.10μ. Σε ένα μικρό λατομείο στην πλευρά του Ολύμπου  που είχε ερευνήσει ο Αρβανιτόπουλος σώζεται  ανάγλυφη ανακεκλιμένη μορφή λαξευμένη στο βράχο. Ο Αρβανιτόπουλος θεώρησε ότι πρόκειται για ένα ιερό. Ωστόσο, θα πρέπει να θεωρήσουμε σίγουρο ότι πρόκειται για ένα μικρό λατομείο. Η μορφή στο βράχο, παρόλο που προτάθηκε και μία χρονολόγηση στη νεότερη εποχή, δεν αποκλείεται να δημιουργήθηκε από ένα λατόμο ο οποίος δούλεψε σε αυτό το λατομείο. Ίχνη Το οδοιπορικό μας θα καταλήξει στην Ανατολική έξοδο των Στενών , στη θέση Φύλλα Γκιόλια όπου εντοπίστηκε τμήμα αρχαϊκού νεκροταφείου με ταφές καύσεων καθώς και τάφους- ενταφιασμούς  του 5ου και 4ου αι. π.Χ της αρχαίας πόλης του Ομολίου.  Οι ταφές καύσεων γίνονταν ως εξής : Μετά την αποτέφρωση του σώματος   ,συνέλλεγαν υπολείμματα των οστών οστά τα οποία συγκεντρώνονταν σε πήλινα αγγεία. Κατόπιν άνοιγαν ένα λάκκο, όπου τοποθετούσαν ευλαβικά το αγγείο και το έκλειναν με ένα μικρό λίθο. Την ταφή ενίοτε την συνόδευαν και άλλα μικρά αγγεία, κυρίως όλπες, δηλαδή κανάτες, αγγεία πόσεως και χάλκινα κοσμήματα. Αφού γέμιζαν το λάκκο με χώμα, τον σκέπαζαν με μία πλάκα και τοποθετούσαν μια όρθια πέτρα , ένα  «σήμα». Το χαρακτηριστικό είναι η μεγάλη πυκνότητα ταφών στο χώρο. Στη δεύτερη χρήση τους ως ταφικά , στον πυθμένα   ή στο πλάι των αγγείων  ανοίχτηκαν μικρές οπές (οι οποίες θα πρέπει να συσχετιστούν με τη νεκρική τελετουργία. Ίσως να τοποθετούσαν υγρές προσφορές πριν με διακόσμηση από  ανάγλυφα φίδια , σειρές με εμπίεστους κύκλους και εγχάρακτη φυτική διακόσμηση. Τα δύο φίδια καταλήγουν σε κατενώπιον κεφαλή πιθανώς αιγάγρου. Η όλη διακόσμηση υποδηλώνει την ιδιαίτερη χρήση του αγγείου, η οποία διαφαίνεται και από μία εγχάρακτη επιγραφή ΕΡΛΙ ή ΕΡΓΙ, χωρίς ιδιαίτερο νόημα. Πιθανώς, πρόκειται για ένα τελετουργικό αγγείο το οποίο σχετίζεται άμεσα με χθόνιες δοξασίες, όπως υποδηλώνουν τα φίδια, ζώο καθάρα με χθόνιο χαρακτήρα. Ίσως και η ακατανόητη επιγραφή να περιέχει ένα μαγικό περιεχόμενο το οποίο θα σχετιζόταν με τις αντιλήψεις για το θάνατο και το κάτω κόσμο. Από τους τάφους της κλασικής εποχής αναφέρουμε τον   τάφο  4, που περιείχε  ως κτερίσματα 5 αγγεία, εκ των οποίων μία ερυθρόμορφη πελίκη από Αττικό εργαστήριο με γρυπομαχία στην κύρια όψη και σκηνές γυμνασίου στη δεύτερη. Σε ένα άλλο τάφο βρέθηκαν  δύο πήλινα αγγεία και ένα ειδώλιο κάπρου. Από τα δύο αγγεία, την οινοχόη και τον σκύφο, αξιοσημείωτος είναι ο σκύφος ο οποίος και αυτός προέρχεται από την Αττική και απεικονίζει το έμβλημα της πόλης μία γλαύκα  Το ειδώλιο του κάπρου αποτελεί εκτός από κτέρισμα σε τάφο, και ανάθημα σε ιερά ως φθηνά υποκαταστάτα του ίδιου του ζώου το οποίο προορίζονταν για τη θυσία. Ένας άλλος λακκοειδείς τάφος πιθανότατα κοριτσιού περιείχε τα χάλκινα κοσμήματά του, όπως ένα βραχιόλι, ένα δακτυλίδι και ένα ενώτιο(σκουλαρίκι). Σημαντικά, ωστόσο, είναι και ένας αριθμός αστραγάλων οι οποίοι χρησίμευαν ως παιχνίδι, είτε ως μαντικό μέσο. Σε ένα άλλο λακκοειδή τάφο σημαντικά εκτός από τα ευρήματα είναι και η εύρεση κάτω από τα αγγεία, στα πόδια του νεκρού ένας σκελετός ζώου, πιθανώς σκύλου. Δίπλα στα αγγεία βρέθηκε και ένα σιδερένιο εγχειρίδιο, που ίσως να αποτέλεσε το όπλο με το οποίο θανατώθηκε το ζώο, με σκοπό να συνοδεύσει τον αφεντικό του στον άλλο κόσμο. Ταφές σκύλων δεν είναι άγνωστες στον ελλαδικό χώρο, ενώ από την Αττική είναι γνωστή και  μία αυτόνομη ταφή σκύλου. Στην ίδια θέση, και ύστερα από τη διάνοιξη μεγάλης αύλακας από μηχάνημα, καταστράφηκαν ταφές από τις οποίες εντοπίστηκαν διάφορα κτερίσματα.   Από τα ευρήματα σημαντικά είναι: Ειδώλια, ένθρονων γυναικείων μορφών  θεότητες ή   θνητές αναθέτριες, Ειδώλιο ιππέα που παραπέμπει στη θεσσαλική αριστοκρατία, , ένα πήλινο ομοίωμα λουτήρα   βλέπουμε ένα παράδειγμα από την Όλυνθο- και μιας καρέκλας (κλισμού) δηλαδή. Οι μακέτες των αντικειμένων αυτών θεωρούνται  ως υποκατάστατα πραγματικών επίπλων και συσχετίστηκαν με νεκρικές δοξασίες, για τις ενασχολήσεις του νεκρού στον άλλο κόσμο, και ιδιαίτερα με τα συμπόσια. Τα αγγεία ήταν περισσότερα. Αναμέσά τους ξεχωρίζουν δύο πελικές αθηναϊκής προέλευσης, οι οποίες απεικονίζουν στη μία όψη κεφαλή αλόγου και γυναικεία κεφαλή,  ίσως Αμαζόνα που περπατάει πλάι στο άλογό της ή κάποια θεότητα  Αφροδίτη  ή Άρτεμις-Βενδίς, και στην άλλη τις γνωστές μας πλέον όρθιες ανδρικές   μορφές.    Παρόμοιες πελίκες έχουν εντοπιστεί στην περιοχή του Ομολίου, στο τάφο Β που ανέσκαψε ο Θεοχάρης. Στη μία απεικονίζεται αμαζονομαχία και στην άλλη κεφαλή αλόγου και γυναικείας μορφής. Κλείνουμε με δύο χρυσά ενώτια και τρία χρυσά μετάλλια.  Παρόμοια μετάλλια εντοπίστηκαν στο Ομόλιο από τον Θεοχάρη τα οποία απεικόνιζαν τη θεά Αθηνά. Τα μετάλλια αυτά πιθανώς απεικονίζουν την κατενώπιον κεφαλή του θεού Απόλλωνα . Η λειτουργία του μεταλλίου υποδηλώνεται από τη μικρή θηλιά που έχει στο κάτω μέρος και από την στενή κάθετη ταινία στο πίσω μέρος του, σύμφωνα με ένα παράλληλο στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης με την κεφαλή του Διονύσου. Το μετάλλιο προσαρμόζεται σε μία αλυσίδα και από τη θηλιά στο κάτω μέρος περνάει  μία μικρότερη αλυσίδα. Ας ξαναθυμηθούμε, ότι το ιερό του Απόλλωνα Τεμπείτη βρισκόταν πολύ κοντά – στο νότιο άκρο της σημερινής γέφυρας του Πηνειού ποταμού . Είναι ενδιαφέρον ότι στην ευρύτερη περιοχή   λατρεύεται ο Αγ. Γεώργιος ( Πυργετός, Αμπελάκια, εκκλησάκι του Αγ. Γεωργίου υπάρχει και στον αρχαιολογικό χώρο του Ομολίου) , η λατρεία του οποίου ίσως να απηχεί  μια  πανάρχαιη λατρεία που σχετίζεται με τον Απόλλωνα:Ο Αγ. Γεώργιος θανατώνει το φοβερό δράκο , όπως ο Απόλλωνας θανάτωσε το τέρας που δεν επέτρεπε την άσκηση της λατρείας του θεού στους Δελφούς. Για τα χρυσά κοσμήματα από το Ομόλιο, και γενικότερα από την Θεσσαλία, έχουν ήδη τονιστεί οι ομοιότητες με τη Μακεδονία (Αμφίπολη, Σέδες, Δερβένι). Γι’ αυτό το λόγο έχει προταθεί ότι υπήρχαν εργαστήρια στη Βόρεια Ελλάδα. Ωστόσο ομοιότητες υπάρχουν και με σημαντικά σύνολα που βρέθηκαν και σε άλλες περιοχές, όπως στην Ερέτρια, στη Δήλο, αλλά και στη Νότια Ιταλία, Νότια Ρωσία και στη Μικρά Ασία, γεγονός που υποδηλώνει μία στυλιστική ομοιογένεια την Ελληνιστική περίοδο, μία ομοιογένεια που κάνει δύσκολο τον διαχωρισμό των τοπικών χαρακτηριστικών. Τα ευρήματα των νέων ανασκαφών επιβεβαιώνουν τη σημασία της κοιλάδας των Τεμπών, της οποίας η ομορφιά παραμένει αναλλοιώτη από την αρχαιότητα. Το ιδιαίτερο αυτό κάλλος εντυπωσίασε τον ρωμαίο αυτοκράτορα Αδριανό, ο οποίος ένα τμήμα της επαυλής του στο Τίβολι το αφιέρωσε στην κοιλάδα των Τεμπών. Πρόκειται για ένα άλσος από διάφορα είδη δέντρων το οποίο στη μία άκρη του είχε ναό του Απόλλωνα και στην άλλη ναό της Αφροδίτης. Κλείνοντας θα ήθελα να ευχαριστήσω το ολιγομελές  επιστημονικό ,και  εργατικό προσωπικό της ανασκαφής καθώς και  τους συντηρητές για το έργο που έχει συντελεστεί   και το οποίο   παρουσιάζεται σήμερα για πρώτη φορά. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω   την Εγνατία Οδό Α.Ε που χρηματοδοτεί την έρευνα και τους  Αυτοκινητόδρομους  Αιγαίου Α.Ε για την πολύ καλή  συνεργασία μας και τη βοήθειά τους.

Διαχρονικό Μουσείο Λάρισας
29 Ιανουαρίου 2012

ΤΟ  ΠΕΡΑΣΜΑ  ΤΩΝ  ΠΕΡΙΗΓΗΤΩΝ
ΑΠΟ  ΤΗΝ  ΚΟΙΛΑΔΑ  ΤΩΝ  ΤΕΜΠΩΝ
Απεικονιστική  ιχνηλασία

Τα ταξίδια αποτελούσαν ανέκαθεν ένα από τα πιο βασικά στοιχεία της ύπαρξης του ανθρώπινου γένους σε όλη την ιστορική του διαδρομή, ειδικά από τη στιγμή που η νομαδική ζωή του μεταβλήθηκε βαθμιαία σε ομαδική. Και όσοι τα επιχειρούσαν εκείνα τα χρόνια με τις δυσκολίες στη μετακίνηση για προσωπική ικανοποίηση και ευαισθησία, ήταν άνθρωποι τολμηροί, περιπετειώδεις, ίσως και εκκεντρικοί, με πολλά όμως ενδιαφέροντα. Τους δελέαζε η εξερεύνηση του άγνωστου, τους γοήτευε η περιήγηση σε ενδιαφέροντες ιστορικά τόπους και η γνωριμία με ανθρώπους άλλων περιοχών, με διαφορετικούς πολιτισμούς και ξεχωριστό τρόπο ζωής.
(εικ. 2-χάρτης Laurenberg)  Στη σημερινή μας συγκέντρωση θα αναφερθούμε με μεγάλη συντομία στο διαχρονικό πέρασμα των περιηγητών από τα Τέμπη. Η Κοιλάδα αυτή συνδυάζει αρμονικά το γεωγραφικό κάλλος, με την μυθολογία και την ιστορία σε μια διαδρομή αιώνων. Το γεγονός αυτό την καθιστούσε αυτόματα πόλο έλξεως κάθε ευαίσθητου ανθρώπου. Από τους πρώτους ακόμα επισκέπτες έχουν διασωθεί καταγραφές με ενθουσιαστικές εντυπώσεις από τη γραφική αυτή περιοχή. Θα αναφέρουμε επιλεκτικά ορισμένους απ’ όσους κατά καιρούς προσκύνησαν την ιερότητα του χώρου και μάλιστα θα διαβάσουμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τις εντυπώσεις τους ακριβώς όπως τις κατέγραψαν και χωρίς καμία προσωπική παρέμβαση.

** Ο Ρωμαίος ιστορικός Τίτος Λίβιος, που πέρασε από τα Τέμπη πριν 2.000 χρόνια (πέθανε το 17 μ. Χ.), επισημαίνει τη γεωστρατηγική σημασία της περιοχής: «Η Κοιλάδα των Τεμπών είναι από μόνη της ένα δύσκολο πέρασμα, γιατί είναι αρκετά στενή και οι όχθες του ποταμού και από τις δύο πλευρές είναι τόσο απότομες, θαρρείς σαν κομμένες».

** Ο Λατίνος συγγραφέας Κλαύδιος Αιλιανός περιγράφει στις αρχές του 3ου μ. Χ. αιώνα τα Τέμπη ως εξής: «Αυτή η περιοχή προσφέρει ένα μεγάλο πλήθος από τοποθεσίες για ξεκούραση, τις οποίες η ίδια η φύση φρόντισε να διαμορφώσει σε τέλειο βαθμό». Αλλά και άλλοι συγγραφείς όπως ο Στράβων, ο Οράτιος, ο Βιργίλιος, ο Οβίδιος, ο Θεόκριτος, ο Λουκανός, επαναλαμβάνουν, είτε σε πεζό είτε σε ποιητικό λόγο,  την ειδυλλιακή ατμόσφαιρα της περιοχής.

** Κατά τη βυζαντινή περίοδο ο ιστοριογράφος Προκόπιος, στο «Περί κτισμάτων» έργο του, ένα είδος οδοιπορικού του 6ου αιώνα, στο οποίο περιγράφει, ύστερα από περιοδεία στις επαρχίες της απέραντης βυζαντινής αυτοκρατορίας, τα οικοδομικά έργα του Ιουστινιανού (φρούρια, τείχη, γέφυρες, ναοί, υδραγωγεία), αναφέρει για τα Τέμπη: «Ο Πηνειός κυλάει με ήρεμο ρεύμα προς τη θάλασσα. Η γύρω περιοχή είναι πλούσια σε καρπούς κάθε λογής και σε καλά νερά. Μα οι κάτοικοι δεν μπόρεσαν ποτέ να τα χαρούν, γιατί πάντοτε ζούσαν με τον τρόμο των βαρβαρικών επιθέσεων. Και είναι φυσικό, επειδή σ’ αυτή την περιοχή δεν υπάρχει οχυρή θέση για να καταφύγουν σε περίπτωση κινδύνου».

** Ο λόγιος μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Ευστάθιος τον 12ο αιώνα, στο έργο του «Σχόλια στον Διονύσιο τον Περιηγητή», καταγράφει την επικρατούσα εκδοχή για τον τρόπο δημιουργίας της Κοιλάδας των Τεμπών: «Ο Πηνειός, ο νυν Σαλαμβρίας καλούμενος, την Όσσαν του Ολύμπου απέρρηξε. Διό κατά την ιστορίαν του Γεωγράφου (εννοεί εδώ τον Στράβωνα) Αράξης εκλήθη ποτέ και ο Πηνειός, ως και αυτός απορρήξας της Όσσης τον Όλυμπον, ότε σεισμώ τα Τέμπη τα Θετταλικά ραγέντα, διέστησαν».

(εικ. 3-χάρτης Gell). Ακολούθησαν τα χρόνια της τουρκοκρατίας. Το κύμα των περιηγητών προς τα Τέμπη αυξήθηκε, γιατί η αναγέννηση στη Δύση είχε φέρει σημαντική πολιτιστική αφύπνιση και είχε προαγάγει την πνευματική ανάπτυξη στα γράμματα και τις επιστήμες. Μέσα απ’ αυτή την ανάπτυξη οι κάτοικοί της ανακάλυψαν τους αρχαίους πολιτισμούς της ανατολής. Επόμενο ήταν ο δρόμος προς την Ελλάδα, την σπουδαιότερη χώρα του αρχαίου μνημειακού πλούτου, να γίνει το όνειρο πολλών μορφωμένων και πνευματικά ανήσυχων Ευρωπαίων, ιδιαίτερα εκείνων που τους οδηγούσε στη χώρα μας η φλογερή τους ελληνολατρία. Η παρουσία τους στην περιοχή ουσιαστικά ήταν ένα προσκύνημα και πάνω απ’ όλα ένα ταξίδι στη μνήμη, την ιστορία της Κοιλάδας και τους μύθους που την περιέβαλαν. Ήθελαν να περιηγηθούν στο μαγευτικό περιβάλλον των Τεμπών, να θαυμάσουν τον απρόσιτο Όλυμπο και να αντικρύσουν από μακριά την κατοικία των δώδεκα θεών. Το ταξίδι αυτό το επιχειρούσαν κυρίως νέοι ευγενείς και ονειροπόλοι περιηγητές, εμποτισμένοι από τη φαντασία του αρχαίου κάλλους. Πολλοί απ’ αυτούς όταν επέστρεφαν στις πατρίδες τους  πλημμυρισμένοι από εντυπώσεις, καταγίνονταν στα οδοιπορικά τους με τη λογοτεχνική καταγραφή των συναισθηματικών και αισθητικών εμπειριών από την ονειρική πεζοπορία στις όχθες του Σαλαμπριά, μέσα στην Κοιλάδα. Και μάλιστα από τις αρχές του 16ου αιώνα τα κείμενά τους συνοδεύονταν και από σχέδια τα οποία απεικόνιζαν την ομορφιά της, πραγματική ή φανταστική άσχετο, και πρόσφεραν στον αναγνώστη κάποια εικόνα διαφορετικής κάθε φορά αισθητικής πληρότητας. Από εδώ και μπρος λοιπόν δεν θα αρκεσθούμε μόνο στη λογοτεχνική αναφορά των περιηγητών για την Κοιλάδα των Τεμπών, αλλά και στην εικαστική. Οι απεικονίσεις των Τεμπών της περιόδου της τουρκοκρατίας είναι πολυάριθμες. Ήδη κάποια γεύση θα είχατε την ευκαιρία να αποκομίσετε όσοι παρατηρήσατε ορισμένα αντίγραφα που είναι αναρτημένα στον χώρο υποδοχής του Μουσείου. Θα πρέπει εδώ να σας επιστήσω την προσοχή στο γεγονός ότι, κατά την προβολή των χαρακτικών που θα ακολουθήσει, η αναγραφόμενη χρονολογία αφορά τον χρόνο επισκέψεως του περιηγητού στα Τέμπη και όχι της δημοσιεύσεως του χαρακτικού.

** (εικ. 4-Gerbelius). Θα ξεκινήσουμε με τον ιστορικό Nicolai Gerbelius. Σε βιβλίο του που εκδόθηκε στη Βασιλεία το 1545 αναφέρει μεταξύ άλλων: «Καθώς στον Πηνειό καταπλέουν πλοία όλη σχεδόν την ημέρα, οι άνθρωποι προστατευμένοι από τα πυκνά φυλλώματα, ταξιδεύουν σε πολύ ευχάριστη σκιά. Περνούν πολύ ώρα δίπλα στον Πηνειό ποταμό, συχνά πανηγυρίζουν και σε διάφορους τόπους διασκεδάζουν και επιτελούν τα ιερά τους καθήκοντα χαριέστατα». Το χαρακτικό που συνοδεύει το κείμενο προσπαθεί να αποδώσει όλη αυτή την ατμόσφαιρα που περιγράφει ο Gerbelius.

**(εικ. 5-Ortelius).  Ο Ολλανδός ζωγράφος και χαρτογράφος Abraham Ortelius έγραψε το 1595 ότι: «Στα Τέμπη η φύση σκόρπισε σπάταλα όλα της τα δώρα: ορεινούς όγκους, πλαγιές, γκρεμούς, ανάβρες γάργαρες και δροσερές, οι οποίες πιδακίζουν από τις βραχότρυπες, χλωρίδα πολυποίκιλη με αμέτρητες τις αποχρώσεις του πράσινου, δένδρα πανύψηλα και αιωνόβια και στο μέσον ένα ποτάμι μυθικό, που κυλάει τα θολά νερά του ήρεμα, αθόρυβα και ασταμάτητα».

**(εικ. 6-Gronovius). Οι Δημητριείς, ο Γρηγόριος Κωνσταντάς και ο Δανιήλ Φιλιππίδης, στη «Νεωτερική Γεωγραφία» που εκδόθηκε το 1791 στη Βιέννη, με διορατικότητα αναφέρουν ότι: «Ο Πηνειός είναι αρκετά μεγάλος, ώστε να είναι πλευστός και με μικρά καΐκια, οι καταρράκται όμως οπού έχει αναμεταξύ εις τα Τέμπη και εις τη Λάρισσα, τον εμποδίζουν. Αυτό το εμπόδιο ημπορούσε να εξομαλυνθεί».

**(εικ. 7-Gell). Ο δικός μας Ιωάννης Οικονόμος – Λογιώτατος ο Λαρισσαίος, το 1817 στην «Ιστορική Τοπογραφία της Τωρινής Θεσσαλίας» είναι λυρικότατος: «Οι όχθοι του Πηνειού μέσα στην Κοιλάδα… καταπρασινίζουν χειμώνα και καλοκαίρι από δάφνες, δια τούτο οι ποιηταί είχον πλάσει τον μύθον ότι η Δάφνη ήτον θυγατέρα αυτού του ποταμού, πως ο Απόλλων λαβαίνωντας εις αυτήν έρωτα, ηθέλησε με το στανιόν να την πιάσει, όθεν και αυτή επαρακάλεσε τον πατέρα της και την εμεταμόρφωσεν εις αυτό το δέντρον, οπού φυλάγει πάντοτε την παρθενίαν του».

**(εικ. 8-Dodwell). Ο συγγραφέας από την Κρήτη Ελευθέριος Γαρδέλης στο βιβλίο του «Τα Τέμπη», για να περιγράφει την Κοιλάδα επιστρατεύει τα πιο εκφραστικά επίθετα: « Οι βαθύσκιοι υψηλοί και υδροχαρείς πλάτανοι, αναπαυόμενοι παρά τας όχθας του Πηνειού και πέριξ της οδού πυκνότατοι, συναρμόζουσιν έκπαγλον και βαρύτιμον ελληνικόν τάπητα καταπράσινον, ομηρικόν Ελένης κέντημα περίτεχνον, αδιαπέραστον υπό των ηλιακών ακτίνων».

**(εικ. 9-Pomardi). Ο άγγλος δημοσιογράφος Kinnaird Rose επισημαίνει το 1897 τη διαχρονική  ιστορικότητά της: «Την Κοιλάδα των Τεμπών οι ενθουσιώδεις λάτρεις της την θεωρούν ως την ωραιότερη κοιλάδα του κόσμου. Στις υψηλές κορυφές και από τις δύο όχθες του Πηνειού βρίσκονται ερείπια αρχαίων φρουρίων. Μέσα από αυτή τη στενή  κοιλάδα ο Πομπήιος διέφυγε στη θάλασσα, μετά την ήττα του από τον Καίσαρα στα Φάρσαλα».

**(εικ. 10-Pomardi). Το 1896 ο Γεώργιος Παρασκευόπουλος στα «Ταξίδια ανά την Ελλάδα» αποθεώνει με μια ρομαντική διάθεση την ομορφιά του τοπίου της Κοιλάδας: «Ποταμός, βουνά, πουλιά, είναι τα θέλγητρα των Τεμπών. Ο Πηνειός, οι υψηρεφείς και ως να στέκονται εις μονομαχίαν απέναντι αλλήλων βράχοι, και τα αηδόνια. Μουσική κελαρύζοντος νερού, μουσική από πουλιά, αρμονία από χρώματα. Μεγαλείο φύσεως εκπλήσσον».

**(εικ. 11-Tozer). Ο Χρήστος Ζαλοκώστας στο «Περιβόλι των Θεών» ενθουσιάζεται από τις μεγάλες αντιθέσεις που συναντάει κατά την περιήγηση του: «Έχεις ένα κρυφό αίσθημα πως η γη εδώ είναι τρελή και δεν ξέρει τι θέλει, αγριεύει και γελάει συγχρόνως. (εικ. 12-Pommardi) Στα νερά του πίστευαν οι αρχαίοι ότι διαλυόταν η λέπρα, γι’ αυτό οι λεπροί ερχόταν εδώ και δοκίμαζαν να περάσουν τα Τέμπη κολυμπώντας αντίθετα στη ροή του Πηνειού, για να αφήσουν τη βρώμα τους προς τα πίσω».

**(εικ. 13-Cartwright). Ο Κώστας Ουράνης στα «Ταξίδια» ονειροπολεί τη ζωή στα Τέμπη των αρχαίων Ελλήνων: «Τίποτε δεν έχει εξυμνηθεί περισσότερο από την Κοιλάδα των Τεμπών. Εδώ η φύση έχει συγκεντρώσει όλα τα θέλγητρα. Την ονειρεύονταν σαν μια διαμονή αντάξια των αρχαίων θεών και τους φαντάζονταν σαν να κατεβαίνουν από τις απότομες πλαγιές του Ολύμπου, για να αναπαυθούν στη δροσιά της, ενώ οι νύμφες του Πηνειού τους έθελγαν με τα τραγούδια τους»

**(εικ. 14-Holland). Ο άγγλος γιατρός Henry Holland το 1812 μας περιγράφει το ανατολικό άκρο της Κοιλάδας όπου βρισκόταν η μεγάλη γέφυρα: «Αφήνοντας το φαράγγι των Τεμπών και κατεβαίνοντας στην πεδιάδα, περάσαμε στη βόρεια όχθη του ποταμού με ένα πορθμείο με άλογα, ένα υποκατάστατο της γέφυρας η οποία βρίσκεται μισό μίλι πιο κάτω, και που γκρεμίσθηκε πριν από δύο χρόνια από μια χειμωνιάτικη πλημμύρα». (εικ. 15-Clarke).Στο οδοιπορικό του Holland λοιπόν έχουμε μια άμεση μαρτυρία για την καταστροφή του πετρογέφυρου του Πηνειού στην περιοχή του Ομολίου το 1810.

**(εικ. 16-Stackelberg). Ο Πρώσος βαρόνος Otto von Stackelberg επισκέφθηκε τα Τέμπη το 1811 και εντυπωσιασμένος από το τοπίο φιλοτέχνησε ορισμένες θαυμάσιες λιθογραφίες: «Μια θεία δύναμη είχε χωρίσει τα δυο βουνά στην πιο μακρινή αρχαιότητα και ο γειτονικός λαός ερχόταν να προσφέρει θυσίες και να κάψει λιβάνι, τιμώντας τους θεούς και να τους ευχαριστήσει που έδωσαν πέρασμα στα νερά του Πηνειού. (εικ. 17-Stackerberg).Τίποτα δεν είναι πιο γοητευτικό από αυτό το πλήθος των τοποθεσιών που ποικίλουν, ανώτερες από όλες τις ανθρώπινες δημιουργίες, από όλους τους τεχνητούς κήπους». (εικ. 18-Stackelberg).

**(εικ. 19-Pouquevile). Ο γνωστός γάλλος πρόξενος στην αυλή του Αλή πασά Francois Pouqueville περί το 1812 επισκέφθηκε την περιοχή έγραψε: « Στο άκουσμα του ονόματος της Κοιλάδας των Τεμπών στο νου μας συρρέει μια πληθώρα ευχάριστων αναμνήσεων από τη μυθολογία. Η δροσιά και τα γραφικά τοπία της ήταν τόσο ξακουστά, ώστε να την προβάλλουν οι ποιητές σαν ένα πρότυπο μαγευτικής κοιλάδας».

**(εικ. 20-Dupre). Το 1819 ο γάλλος ζωγράφος Lois Dupre,  πέρασε από τα Τέμπη. Στην περιγραφή του είναι λιτός: «Περάσαμε πρώτα από ένα δάσος πλατάνων και σύντομα υποχρεωθήκαμε να περπατήσουμε ανάμεσα από άγρια τεράστια βράχια, με επιβλητική αλλά και τρομακτική εμφάνιση που υψώνονταν στις όχθες του Πηνειού».

**(εικ. 21-Bockedon). Το 1895 ο επίσκοπος Πλαταμώνος Αμβρόσιος, ένας βαθιά μορφωμένος ιεράρχης, αναφέρει πως: «Ουδεμία αμφιβολία υπάρχει ότι οι προ Χριστού πρόγονοι ημών, εκ των Τεμπών τούτων ενεπνεύσθησαν και ωρίσαντο ως τόπον της κατοικίας των θεών αυτών τον υψαύχενα Όλυμπον».

**(εικ. 22-Best). Ο αββάς Βαρθολομαίος στην «Περιήγηση του Νέου Αναχάρσιδος» θαυμάζει τη φυσική ομορφιά των Τεμπών με επιγραμματικό τρόπο: «Αλλού η τέχνη βιάζεται να μιμηθεί την φύσιν, εδώ στα Τέμπη δύναταί τις να ειπή ότι ή φύσις αγωνίζεται να μιμηθεί την τέχνην».

**(εικ. 23-Lear). Ο γνωστός Fallmerayer είναι ποιητικότατος όταν περιγράφει τα Τέμπη: «Κάτασπρα σύννεφα κατρακυλούν από τις βουνοκορφές και ψηλά στο σκοτεινό χάσμα πλαταγίζει τα φτερά του με κρωξίματα ο ολυμπίσιος αετός. Μόνο δύο ή τρεις ώρες περνούν οι ακτίνες του ήλιου τον χειμώνα το κομμάτι αυτό της κοιλάδας».

**(εικ. 24-Pomardi). Ο Νικόλαος Μάγνης το 1860 στην «Τοπογραφία της Θεσσαλίας» αναφέρει: «Αι όχθαι του Πηνειού μέσα στα Τέμπη είναι πλήρεις πλατάνων, επί των οποίων ανέρπουσι κλήματα άγρια, τα οποία όταν την άνοιξιν ανθίζουσιν, εκπέμπουσιν ευάρεστον και ηδείαν οσμήν, εκπλήσσουσαν τους αυτόθεν διαβαίνοντας περιηγητάς. Εις την δεξιάν όχθην αυτού είναι στενή και χειροποίητος οδός, δια της οποίας μόλις διέρχεται μία άμαξα, η δε αριστερά όχθη είναι διόλου άβατος».

**(εικ. 25-Illustrated). Ο Ιωάννης Λεονάρδος από τα Αμπελάκια περιγράφει το 1836 στη «Νεωτάτη της Θεσσαλίας Χωρογραφία» μια ειδυλλιακή σκηνή εορτής των αρχαίων μέσα στην Κοιλάδα των Τεμπών: «Οι παλαιοί Θεσσαλοί εώρταζον εδώ κάθε χρόνον μίαν τοπικήν εορτήν εις ανάμνησιν της εποχής του σεισμού, καθ’ ην τα νερά διέσχισαν την διάβασιν των Τεμπών… Εις αυτόν τον καιρόν της εορτής οι πολίται της Γόννου, Ομόλης και άλλων γειτνιαζουσών πόλεων, έφθανον κατά διαδοχήν εις την Κοιλάδα. Ο ποταμός ήτον γεμάτος από βάρκας, αι οποίαι άνω και κάτω έπλεον αδιακόπως. Εις τα δάση εστέκοντο ετοιμασμέναι τράπεζαι εις τους πρασίνους τόπους τους περί τα χείλη του ποταμού και εις τα νησίδια πλησίον των πηγών, αι οποίαι πηγάζουσιν από τα όρη».

Κυρίες και Κύριοι
**(εικ. 26-Μιχαηλίδης). Θα τελειώσουμε με τον γάλλο ιεράρχη και συγγραφέα του έργου «Αι τύχαι του Τηλεμάχου» Francois Fenelon. Γράφτηκε το 1694 και αναφέρεται στη μόρφωση ενός νεαρού πρίγκιπα της χώρας του. Κάποιες όμως συσχετίσεις με το σήμερα, όπως θα διαπιστώσετε,  είναι αναπόφευκτες. Ο ευσεβής Fenelon, μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, εκφράζει την επιθυμία να πορευθεί προς την Κοιλάδα των Τεμπών, αναλαμβάνοντας μια ιερή αποστολή και έχοντας σαν όραμα την αναγέννηση της Ελλάδας από τα δεινά των Οθωμανών. Οιστρηλατημένος από την αρχαία ελληνική γραμματεία, ο υμνωδός του Τηλεμάχου αναφωνεί: «Φεύγω για τα Τέμπη, πλημμυρισμένος από τον ιερό εκείνο ενθουσιασμό, όπου το όσιο και το βέβηλο συμπλέουν με τη χάρη. Αναχωρώ, σχεδόν πετάω! …Μπροστά μου ανοίγεται όλη η Ελλάδα».

ΝΙΚΟΛΑΟΣ  ΑΘ.  ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ

Λάρισα 20 Ιανουαρίου 2012.

Θέμα: ημερίδα, «Η Κοιλάδα των Τεμπών: μια διαφορετική προσέγγιση μέσα από τα ανασκαφικά ευρήματα και τις μαρτυρίες των περιηγητών. Προβληματισμοί για το μέλλον της.»

Την ανάδειξη και προβολή της φύσης, του πολιτισμού και της ιστορίας της Κοιλάδας των Τεμπών, μέσα από τις μαρτυρίες των περιηγητών και τα ανασκαφικά ευρήματα, επιχειρεί η «ΔΡΥΑΣ» Σωματείο για το Περιβάλλον και τον Πολιτισμό.
Σ ε συνεργασία με την ΙΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και την  7η  Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, οργανώνει ημερίδα στο Διαχρονικό Μουσείο Λάρισας, στο λόφο του Μεζούρλου, την Κυριακή 29 Ιανουαρίου 2012 στις 11.30π.μ.

Το πρόγραμμα της ημερίδας.
11.30  Έναρξη – Χαιρετισμοί
11.35   Εισαγωγική ομιλία από την κα. Ανθή Μπάτζιου-Ευσταθίου, Προϊσταμένη της ΙΕ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων
11,40  «Το πέρασμα των περιηγητών από την Κοιλάδα των Τεμπών»
έρευνα – παρουσίαση: Νίκος Παπαθεοδώρου, ιατρός – ερευνητής.
12.00     «Νέα εθνική οδός Αθηνών-Θεσσαλονίκης (ΠΑΘΕ) στην Κοιλάδα των Τεμπών: ένα ανασκαφικό οδοιπορικό»
Γιώργος Τουφεξής, αρχαιολόγος,  ΙΕ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων
12.20  « Βυζαντινές αρχαιότητες στα Τέμπη»
Σταυρούλα Σδρόλια Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Προϊσταμένη 7ης  Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.
12.40  «Η Κοιλάδα των Τεμπών: Στάσεις Πολιτισμού»
Κατερίνα Κόσσυβα. Φιλόλογος, Αντιπρόεδρος και ιδρυτικό μέλος του Σωματείου «ΔΡΥΑΣ»
13.00   Παρεμβάσεις – Συζήτηση
Στο χώρο των περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου θα εκτεθούν: Χαρακτικά αντίγραφα περιηγητών, από τη συλλογή του Νίκου Παπαθεοδώρου και ένα οδοιπορικό του Σωματείου με έντυπο υλικό «10 χρόνια Δρυάς».
Θα ακολουθήσει κοπή πίτας-δεξίωση στο φουαγιέ του Μουσείου
Η «Δρυάς» νιώθει την ευθύνη απέναντι στην ιστορία αυτού του τόπου και συνεργάζεται με όλους τους φορείς για την ανάδυση της πολιτισμικής του αξίας, με απώτερο σκοπό την πολιτιστική και οικονομική του ανάπτυξη.

Η Κοιλάδα των Τεμπών, ένα σπάνιο δημιούργημα της φύσης, διαθέτει μοναδική  φυσική ομορφιά και πλούσια πολιτιστική κληρονομιά. Όλυμπος, Κίσσαβος, Πηνειός. Μέρη όπου οι αρχαίοι τοποθέτησαν τις κατοικίες των θεών.

Η μυθολογία, η ιστορία και η φύση προίκισαν τον τόπο αυτό με ιδιαίτερα στοιχεία και τον καθιστούν μοναδικό, μια σπάνια πολιτιστική  κληρονομιά που οφείλουμε να  προστατέψουμε και να  παραδώσουμε ανέπαφη στις επόμενες γενιές.

Δυστυχώς παρακολουθούμε καθημερινά με αδράνεια τις καταστροφικές συνέπειες των ανθρώπινων παρεμβάσεων και την αδιαφορία της πολιτείας στα όσα διαδραματίζονται σ ένα παγκόσμιο μνημείο της φύσης.

Οι ανάγκες της καθημερινότητας να κατασκευαστούν δύο συγκοινωνιακοί άξονες, σιδηρόδρομος και αυτοκινητόδρομος, μέσα στην κοιλάδα, αλλά και το πέρασμα του αγωγού του φυσικού αερίου, τα δίκτυα του ΟΤΕ και της ΔΕΗ καθώς και η άναρχη τοποθέτηση των κεραιών της κινητής τηλεφωνίας, κατέστρεψαν την φυσική, παρθενική, άγρια και μαζί ήμερη ομορφιά του τοπίου. 

Το πλήθος των παρατημένων  σκουπιδιών από το καθημερινό βάνδαλο πέρασμα των  ανθρώπων συμπληρώνει  το τοπίο.

Το προσκύνημα της Αγίας Παρασκευής αποτελεί σημείο αναφοράς και χώρο συνάθροισης πλήθους πιστών και τουριστών. Ο τρόπος της τουριστικής ανάπτυξης και διαχείρισης του χώρου, αποτελεί ντροπή και δυσφήμιση για τη χώρα μας. Η δυσοσμία που αναδύεται από την έλλειψη χώρων υγιεινής, ο βιασμός της αισθητικής από τις διαφημιστικές πινακίδες και οι παράγκες των μικροπωλητών, η προχειρότητα και η κακογουστιά δεν αμαυρώνουν απλά το τοπίο αλλά πληγώνουν βαθειά τον πολιτισμό μας.

Ο τόπος μας καταστρέφεται. Η ψυχή μας αιμορραγεί και μπροστά σ όλα αυτά η πολιτεία στέκεται με απάθεια και λειτουργεί εγκληματικά για το μέλλον του τόπου και τις επόμενες γενιές.

Η κατασκευή του νέου αυτοκινητόδρομου μέσα από  τούνελ, φαινομενικά, δείχνει να καλυτερεύει εν μέρει την κατάσταση, ή τουλάχιστον την ωραιοποιεί. Όμως η  κατασκευή του αυτοκινητόδρομου περιχαρακώνει την περιοχή  και αποκλείει τους κατοίκους από τις μέχρι τώρα επικερδείς ασχολίες τους. Οι όποιες παρεμβάσεις στην παλαιά Ε.Ο. δεν δίνουν λύση στο πρόβλημα.

Η καθαριότητα και η «ωραιοποίηση»  περιορίζεται στο οδόστρωμα. Η κοίτη του Πηνειού είναι άβατη από τα σκουπίδια και τα περιττώματα των ταξιδιωτών στα λιγοστά κατεστραμμένα καλντερίμια που οδηγούν στις πηγές των θεών.

Η τοποθέτηση των ψυχρών τσιμεντένιων στηθαίων μετατρέπουν το τοπίο σε άχαρο τόπο καθιστώντας  μη επισκέψιμους αρχαιολογικούς χώρους και τον Κίσσαβο. Δεν υπάρχει μέριμνα για τα νέα αρχαιολογικά ευρήματα.

Αλλά και η κατάσταση στα παλαιά διόδια των Τεμπών είναι απελπιστική. Τίποτα δεν μαρτυρά ότι είναι η είσοδος μιας από τις ωραιότερες κοιλάδες στον κόσμο.

Οι μέχρι τώρα παρεμβάσεις της «Αυτοκινητόδρομος Αιγαίου» , δείχνουν ότι όλα αποσκοπούν  στο κέρδος. Η πολιτεία δεν φρόντισε να γίνουν ανταποδοτικά  έργα αποκατάστασης ώστε ο χαρισματικός αυτός τόπος να προστατευτεί και να αναπτυχθεί χωρίς να διαταραχθεί η ισορροπία του.

Βλέποντας αυτή την κατάσταση όλα αυτά τα χρόνια, που μας θλίβει και μας πονά, οργανώσαμε μαζί με το ΤΕΕ, και τους συνοδοιπόρους μας   Φίλους του Πηνειού την ημερίδα  «προοπτικές ανάπτυξης της Κοιλάδας των Τεμπών μετά την ολοκλήρωση του αυτοκινητοδρόμου» με τη σκέψη ότι όσο  περισσότερος κόσμος   κινητοποιηθεί τόσο μεγαλύτερη είναι η  ελπίδα να ενεργοποιηθεί και η πολιτεία.

Η  Μ.Κ.Ο. «ΔΡΥΑΣ» Σωματείο για το περιβάλλον και τον πολιτισμό αγωνίζεται εδώ και χρόνια για την προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Δημιουργήσαμε στα κτίσματα του παλαιού Σ.Σ. Τεμπών ένα κέντρο πολιτισμού , ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης. Πιστεύουμε ότι μπορούμε να συμβάλουμε ώστε η κοιλάδα των Τεμπών  να  αναδειχθεί σε ένα παγκόσμιο μνημείο της φύσης.

Η  «ΔΡΥΑΣ»  έχει προτάσεις για τον σκοπό αυτό και τις καταθέτει.

• Η παλαιά Εθνική οδός που διασχίζει την Κοιλάδα των Τεμπών πρέπει να ενταχθεί πιλοτικά σε ένα Πρόγραμμα Φυσικών Εθνικών Δρόμων Ιδιαίτερης Αισθητικής Αξίας.  Πρέπει να δημιουργηθούν προϋποθέσεις που να προκαλούν   ευχαρίστηση στον κόσμο που διασχίζουν την Κοιλάδα, να προσφέρουν παίδευση και  παράλληλα ενθάρρυνση της αύξησης της αναψυχής και του οικοτουρισμού. Προϋπόθεση είναι η τήρηση κριτηρίων όπως : προστασίας του φυσικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος, η αποκατάσταση των αλλοιώσεων  του φυσικού και πολιτισμικού τοπίου από τον άνθρωπο, η δυνατότητα  άμεσης επαφής  των επισκεπτών με τον τόπο (φυσικές, πολιτιστικές, ιστορικές διαδρομές) και παροχή υψηλού επιπέδου υπηρεσιών με οποιεσδήποτε επεμβάσεις προσαρμοσμένες στο φυσικό τοπίο.
  • Η διαχείριση της Κοιλάδας των Τεμπών θα πρέπει να γίνεται από ένα φορέα διαχείρισης στον οποίο θα συμμετέχουν όλοι οι φορείς της περιοχής.
  • Πρέπει να γίνει μια σωστή  χωροθέτηση των δραστηριοτήτων που ασχολούνται με τον τουρισμό και να γίνει ανάδειξη όλων των μνημείων που υπάρχουν στη περιοχή με την αποκατάστασή τους και την δημιουργία πληροφοριακού υλικού.
  • Να λειτουργήσει στην παλαιά υφιστάμενη γραμμή (Τέμπη – Ραψάνη) το  Τραινάκι των Τεμπών για τους λάτρεις του σιδηροδρόμου, από τον σύλλογο Φίλων του Σιδηροδρόμου.

• Τα αρχαιολογικά ευρήματα πρέπει να μείνουν και να αναδειχτούν  στον τόπο. Να γίνει ο  χώρος  επισκέψιμος  ώστε να αποτελέσουν πόλο έλξης επισκεπτών. Ο σωστός σχεδιασμός για την αξιοποίηση των ευρημάτων πρέπει να λειτουργήσει  ανταποδοτικά για τους ντόπιους.

• Να θεσμοθετηθεί και δημιουργηθεί ένα Οικο-εθνο-αρχαιολογικό Πάρκο που θα περιλαμβάνει τους ιδιαιτέρου περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος και ιστορικούς χώρους της επικράτειας του αρχαίου Ηρακλείου, της Φίλας και του Μεσαιωνικού Πλαταμώνα, των Γόννων, του Ομολίου, των Ευρυμενών και των Αμπελακίων, με όλα τα διαχρονικά μνημεία και τους νεότερους παραδοσιακούς οικισμούς, μέσα στα πλαίσια του μοναδικού οικοσυστήματος του Κάτω Ολύμπου, της Βόρειας Όσσας, του Δέλτα του Πηνειού και του Θερμαϊκού Κόλπου με κέντρο την Κοιλάδα των Τεμπών.

Η «Δρυάς» νιώθει την ευθύνη απέναντι στην ιστορία αυτού του τόπου και συνεργάζεται με όλους τους φορείς για την ανάδυση της πολιτισμικής του αξίας.

Αγωνιζόμαστε για την ενεργοποίηση της τοπικής κοινωνίας στα θέματα της φυσικής  και πολιτιστικής της κληρονομιάς με απώτερο σκοπό την πολιτιστική και οικονομική ανάπτυξη.

Πιστεύουμε πως η αφύπνιση των συνειδήσεων και η ενεργοποίηση των πολιτών σε θέματα πολιτισμού και περιβάλλοντος είναι η καλύτερη αντίσταση στην καταστροφή.

«ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ»

του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης.

Η « Δρυάς», ως Μ.Κ.Ο. , έχει δηλώσει ενδιαφέρον στην ανοιχτή πρόσκληση με Κωδικο 38,  αριθμ. πρωτ.  1.8000/οικ.6.1489 (ΑΔΑ: 4Α3ΨΛ-Ε) της Ειδικής Υπηρεσίας Διαχείρισης του Ε.Π. «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού» για υποβολή προτάσεων  στην πράξη «Δημιουργία θέσεων απασχόλησης σε τοπικό επίπεδο» μέσω προγραμμάτων κοινωφελούς χαρακτήρα, στην περιφέρεια Θεσσαλίας που συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο.

Δικαίωμα συμμετοχής στην υλοποίηση του προγράμματος έχουν μόνο οι Μ.Κ.Ο.

Για την ενέργειά μας αυτή απαιτείται σύμφωνο συνεργασίας με  Δήμο.

Για το λόγο αυτό υπογράψαμε  σύμφωνο συνεργασίας με τον Δήμο Τεμπών.

Περιληπτική  παρουσίαση  της  πρότασης 

Σκοπός του έργου είναι η αμοιβαία συνεργασία και υποστήριξη των ανέργων του Δήμου.

Ο τίτλος του έργου: Καταγραφή και ανάδειξη προβλημάτων, φύλαξη περιοχών υψηλού φυσικού κάλους  και  περιβαλλοντική εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση παιδιών. 

Το φυσικό αντικείμενο της πράξης αναπτύσσεται σε τρία  επιμέρους  υποέργα

ΥΠΟΕΡΓΟ 1: «ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ  ΜΟΝΟΠΑΤΙΟΥ Ο2»

ΥΠΟΕΡΓΟ 2: ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΠΗΝΕΙΟΥ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΡΥΠΟΓΟΝΩΝ ΕΣΤΙΩΝ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΟΤΑΜΟΥ ΑΠΟ ΦΡΑΓΜΑ ΓΥΡΤΩΝΗΣ ΕΩΣ ΤΟ ΔΕΛΤΑ

ΥΠΟΕΡΓΟ 3: ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ

ΣΤΟΧΟΣ

• Δημιουργία θέσεων απασχόλησης μέσω της κοινωφελούς εργασίας στο δήμο Τεμπών
• Ένταξη στην αγορά εργασίας άνεργων νέων , με απαραίτητη προϋπόθεση για τη διασφάλιση της ισότιμης αντιμετώπισης όλων των πολιτών
• Εφαρμογή νέων πολιτικών και εργαλείων απασχόλησης (κοινωφελής εργασία) στην αγορά εργασίας προς όφελος των νέων.
• Ουσιαστική αναβάθμιση, βελτίωση και διαφύλαξη του φυσικού και αστικού περιβάλλοντος σε όλη την περιοχή εφαρμογής της πράξης.
• Ενίσχυση του τοπικού εισοδήματος.
• Ενθάρρυνση της συνεργασίας με τους πολίτες
• Εμπέδωση της σημασίας της κοινωφελούς εργασίας και τη διεύρυνση του πεδίου της δραστηριοποίησής της

ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΑ  ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

• Αριθμός ανέργων που ωφελούνται από ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης:60 άτομα (300 εργατομήνες, 2 πεντάμηνα με 30 απασχολούμενους )
• Νέες θέσεις εργασίας που δημιουργούνται κατά τη λειτουργία  της πράξης
• Προστασία και ανάδειξη της Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς.

Η πράξη περιλαμβάνει τις παρακάτω ενέργειες ανά υποέργο: 

ΥΠΟΕΡΓΟ 1:

 «ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΗΣΗ  ΜΟΝΟΠΑΤΙΟΥ Ο2»

Η περιοχή του Κάτω Ολύμπου μια περιοχή υψηλού φυσικού κάλους παρουσιάζει μεγάλο αριθμό μονοπατιών που με το πέρασμα του χρόνου εγκαταλείφθηκαν  και δεν είναι πια προσπελάσιμα , είναι μονοπάτια που ενώνουν τα χωριά του Κάτω Ολύμπου με τα χωριά του Κισάβου με το μονοπάτι Ο2.  Με το υποέργο αυτό  επιδιώκεται η χαρτογράφηση των μονοπατιών , ο καθαρισμός τους και η καταγραφή της χλωρίδας

Ενέργεια 1: Χαρτογράφηση μονοπατιών

Περιλαμβάνει τη δημιουργία  χαρτών των υπάρχουσων μονοπατιών  με απώτερο σκοπό να τυπωθούν και μέσω του κέντρου Πληροφόρησης  της ΔΡΥΑΣ να είναι διαθέσιμα στους επισκέπτες της περιοχής.

Ενέργεια 2: Καθαρισμός  των μονοπατιών  Τα μονοπάτια  έχουν εγκαταλειφθεί εδώ και πολλά χρόνια  και πλέον   δεν είναι προσβάσιμα, γι αυτό πρέπει να καθαριστούν

Ενέργεια 3:  Καταγραφή  της χλωρίδας

Η  Χλωρίδα της περιοχής  είναι πολύ σημαντική   γιατί στην περιοχή του Κάτω Ολύμπου  υπάρχουν πάρα πολλά είδη τα οποία δεν συναντώνται σε άλλες περιοχές και γι αυτό είναι πολύ σημαντική η καταγραφή τους

• Αριθμός ωφελουμένων που θα προσληφθούν αποκλειστικά για την υλοποίηση του προγράμματος είναι  22 άτομα για 5 μήνες.(11 άτομα για κάθε 5μηνο)

ΥΠΟΕΡΓΟ 2:

 ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΠΗΝΕΙΟΥ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΡΥΠΟΓΟΝΩΝ ΕΣΤΙΩΝ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΟΤΑΜΟΥ ΑΠΟ ΦΡΑΓΜΑ ΓΥΡΤΩΝΗΣ ΕΩΣ ΤΟ ΔΕΛΤΑ  

Ο Πηνειός   το ποτάμι από το οποίο υδρευόταν η  πόλη της Λάρισας αλλά και τα χωριά της περιοχής  είναι  από τα πλέον ρυπογόνα ποτάμια με πολλές εστίες ρύπανσης και δυστυχώς δεν γίνεται  καθαρισμός, γι αυτό είναι απαραίτητη  η καταγραφή  της ρύπανσης και η επισήμανση των εστιών  ρύπανσης.

Ενέργεια 1: καταγραφή ρύπανσης

Περιλαμβάνει τη δημιουργία   τριών σημείων αναφοράς  ένα στην περιοχή του φράγματος Γυρτώνης το δεύτερο στα Τέμπη και το τρίτο στο Δέλτα , θα υπάρχουν τρεις ομάδες οι οποίες θα καταγράφουν τους ρύπους  και μια τέταρτη ομάδα η οποία θα καταγράφει τις ρυπογόνες εστίες κατά μήκος του ποταμιού

Ενέργεια 2: καθαρισμός του ποταμού

Περιλαμβάνει την  καθαριότητα της  βεβαρημένης περιβαλλοντικά παραποτάμιας περιοχής από υλικά οικοδομής, σκουπίδια, μπάζα, κ.α. Περιλαμβάνει την απομάκρυνση αυτών και την τελική διαμόρφωση – αποκατάστασή του  χώρου.

• Αριθμός ωφελουμένων που θα προσληφθούν αποκλειστικά για την υλοποίηση του προγράμματος είναι 28 άτομα για 5 μήνες (14 άτομα για κάθε 5μηνο)

ΥΠΟΕΡΓΟ 3:

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ

Πρόκειται για  εξωσχολικά προγράμματα  των παιδιών.  Η  ΔΡΥΑΣ έχει εκδώσει ένα εκπαιδευτικό  πρόγραμμα ειδικά  σχεδιασμένο για παιδιά δημοτικού και Γυμνασίου  το οποίο μέσα από δράσεις  προσπαθεί να ευαισθητοποιήσει τα παιδιά στα περιβαλλοντικά προβλήματα της περιοχής  και να τους  μάθει μέσα από το παιχνίδι την ιστορία και τον πολισμό της περιοχής . το πρόγραμμα αυτό  υλοποιείται  στη   έδρα   της ΔΡΥΑΣ  στο Κέντρο Ενημέρωσης, στον παλαιό Σ.Σ. Τεμπών.

• Αριθμός ωφελουμένων που θα προσληφθούν αποκλειστικά για την υλοποίηση του προγράμματος  10 άτομα για 5 μήνες (5 άτομα για κάθε 5μηνο)

Σήμερα, η επιβάρυνση του περιβάλλοντος βρίσκεται σε ιδιαίτερα κρίσιμο σημείο. Τα παγκόσμια φαινόμενα, από τη μόλυνση και την  καταστροφή του, είναι ήδη ορατά σ’ όλους μας. Δυστυχώς διαπιστώσαμε αργά ότι το χωρίς ευαισθησίες μοντέλο ανάπτυξης που επιλέχθηκε, δεν έφερε τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα, την ευημερία και την ποιότητα στη ζωή μας.

Παρά τους όποιους αγώνες των όλο και περισσότερο εμφανιζόμενων δυνάμεων αντίστασης (περιβαλλοντικές οργανώσεις, διεθνείς οργανισμοί, συνειδητοποιημένοι πολίτες), δεν ήλθε το ποθούμενο  αποτέλεσμα: η ισόρροπη και αειφορική συνύπαρξη  ανθρώπου και φύσης.

Ξέρουμε πως απαιτείται πολλή δουλειά^.
πως κάποια πράγματα έχουν χαθεί οριστικά και αμετάκλητα^.
πως η καταστροφή που συντελέστηκε είναι ανεπανόρθωτη^.
πως η οικολογική ισορροπία έχει ανατραπεί και η επιστροφή είναι δύσκολη, πιθανόν ακατόρθωτη.

Παρόλα αυτά, πιστεύουμε πως μπορούν να περισωθούν πολλά, αν συνειδητοποιήσουμε πως μόνο η προστασία του περιβάλλοντος θα βοηθήσει τη γη να συνεχίσει να δίνει καρπούς, τα ποτάμια και τις θάλασσες να είναι δυνάμεις ζωής.

Η «Δρυάς» νιώθει την ευθύνη. Συνεργάζεται με όλους τους φορείς για την ανάδυση των πολιτισμικών και περιβαλλοντικών αξιών. Πιστεύει στην ενεργοποίηση των τοπικών  κοινωνιών  στα θέματα της φυσικής  και πολιτιστικής τους κληρονομιάς με απώτερο σκοπό την πολιτιστική και οικονομική ανάπτυξη. Πιστεύουμε πως το μέλλον και η βιωσιμότητα της χώρας μας  εξαρτώνται από την προστασία και την σωστή ανάδειξη του φυσικού και του πολιτισμικού της πλούτου. Είναι η μόνη λύση να βγει η χώρα από το οικονομικό αδιέξοδο όπου την οδήγησαν πρακτικές καταστροφικές για το περιβάλλον.

Καλούμε όλους τους φορείς, τις οργανώσεις, τους συλλόγους και κυρίως τους πολίτες να ενώσουμε τις δυνάμεις μας για να δημιουργήσουμε μια ασπίδα προστασίας, που θα εμποδίζει κάθε ενέργεια εις βάρος του περιβάλλοντος και κατά συνέπεια της ίδιας μας της ζωής.